Ulug BEGU

[1393 - 1449]

Muhammed Targai Ulug Beg ka qenė nipi i Timurit (nė perėndimė i njohur Tamerlani), princit Tartar dhe udhėheqėsit tė Turkestanit. Ai ishte astronom dhe matematikan i dalluar i shekullit pesėmbėdhjetė.I lindur mė 1393 nė Sulltanija nė Azinė Qendrore, Ulug Begu ishte djali i mbretit Timurid Shah Rukh. Ai ka qenė hafiz i Kur'anit, pra ka ditur Kur'anin pėrmėndėsh.

Ulug Begu e bėri Samarkandin qytet me famė dhe njė nga kryesorėt nė Qytetėrimin musliman. Nė vitin 1428 ai ndėrtoi medresenė, institucion pėr studime tė larta, ku u mėsua edhe astronomia. Mė pasė, nė vitin 1428, Ulug Begu nė qytetin Samarkand fillon ndėrtimin e observatorit madhėshtorė tre katėsh rreth 90 metra nė diametėr dhe 40 mera e lartė. Pėr drejtor tė observatorit caktoi Ali Kudsin, astronom tė dalluar muslimanė, kurse mjaftė astronomė dhe matematokanė sikur El-Kashi dhe Kadizada punuan aty. 

Ulug Begu e furnizoi observatorin me insrtumentet mė tė mira dhe sofistikuara tė kohės. Aty gjindej edhe kėndmatėsi i cili u pėrdor pėr pėrcaktimin e pjerrėsisė sė eklipsit nė ekuator, pikėn e ekuinoksit tė pranverės, gjatėsinė e vitit tropikal si dhe konstante tė tjera astronomike tė matura gjatė vėzhgimit tė diellit. Gjithashtu aty gjindej edhe njė lartsimatės shumė i gjatė sa qė u detyruan tė ja hjekin njė p[jesė nė fund pėr ta zėnė observatoriumi.

Nė vitin 1437 botoi veprėn e tij mė me famė dhe mė tė qėndryeshme, katalogun e ri tė yjesh tė quajtur "Zidj-i Xhedid Sultani". Nė tė, Ulug Begu, rishikoi pozicionet dhe magnitudat e yjevetė vėzhguara nga Ptolomeu. Ai gjeti shumė gabime nė llogaritjet e bėra nga Ptolomeu. Libri pėrfshinė koleksion tė ndryshėm vėzhgimesh dhe llogaritjesh, pozicionin e yjeve fikse, rrugėn e yjeve si dhe njohuritė tjera tė kohės. Pėrkthimi anglisht i kėtij libri ėshtė butuar nė vitin 1917.

Ulug Begu bėri llogaritjėn e gjatėsisė sė vitit e qė ėshtė 365 ditė, 5 orė, 49 minuta dhe 15 sekonda. Pėrveē kėsaj ai pregaditi tabelėn planetare tė lėvizjeve tė cilat ishin shumė tė njohura dhe pranuara nga astronomėt e asaj kohe. Ai studioi lėvizjet vjetore tė pesė yjeve mė tė shėndritshmet: Saturnit, Jupiterit, Marsit, Afėrditės dhe Merkurit, ku tė llėnat ende konsiderohėn shumė tė sakta. Mė 1437, ai gjithashtu pėrpiloi katalogun e yjesh nė tė cilin pėrcakton pozicionin e 992 yjeve. 

Ulug Begu u vra nė vitin 1449 nė Samarkand mbas sundimit tė ti tre vjeēarė i Turkestanit.