Ibn Haldun

Ibn HALDUNI
[1332 - 1395]

Ibn Halduni përgjithësishtë pranohet si themeluesi dhe babai i Socioligjisë dhe i shkencave të Historisë. Ai më së miri njihet për veprën e tij të famshme "Mukaddimah" apo në përëndim "Prologomena". Abd el Rahman Ibn Muhamed i njohur si Ibn Halldun lindi më 1332 në Tunizi në një familje me pozitë të lartë të migruar nga Sevila e Spanjës muslimane. Paraardhësit e tij ishin Arab Jemenitë të cilët u vendosën në Spanjë që vitet e para të qeverisjes Muslimane në shekullin tetë.

Gjatë viteve të tija të para - edukuese, Ibn Halduni fitoi eksperiencë nga pjesëmarrja aktive e familjes së tij në jetën intelektuale dhe në një farë mase edhe politike të qytetit. Në shtëpinë e tij ishin të shpeshta vizitat nga liderët intelektual dhe politik të shteteve Islame të përëndimit (Afrika e Jugut dhe Spanja), shumica e të cilëve gjetën strehim aty. Ibn Halduni u edukua në Tunizi dhe Fiz ku dhe studjoi Kur'anin, traditën e Profetit Muhammedit a.s. dhe lëmitë e tjera të shkencave Islame sikur teologjinë dialektike dhe sheriatin. Gjithashtu studjoi letersinë Arabe, filozofinë, matematikën dhe astronominë. Ende në moshën adoleshente ai hyri në shërbim të udhëheqësit Egjiptian Sulltan Berkuk.

Ibn Halduni kaloi një jetë aktive në politikë para se të filloj të shkruaj kryeveprën e tij të famshme për histori. Ai punoi për udhëheqësit në Tunizi dhe Fiz (tani Marok), Granadë (Në Spanjën muslimane si dhe në Biaja (në Afrikën e Jugut). Në vitin 1375, Ibn Hallduni kaloi në Granadë (Spanjën Muslimane) i lodhur dhe i zemëruar vetëm për të ikur nga trazirat në Afrikën e Jugut. Fatkeqësisht, për shkak të së kaluarës së tij, udhëheqësi i Granadës e përzuari atë. Më pas ai u kthye në Algjeri për ti kaluar katër vite në një fshat të vogël me emrin Kalat ibn Salama. Po në këtë vend ai shkroi "Mukadimah", vëllimin e parë të historisë botërore që i siguroi atij vend të amshuar ndër historianët, sociologët dhe filozofët. Ende kariera e tij ishte e pa sigurtë për shkak të trazirave në Afrikën e Jugut. Përfundimisht u shpërngul në Egjipt ku edhe i kaloi njëzetë e pesë vitet e tija të fundit. Këty ai jetoi i qetë me famë dhe respekt i caktuar në postin kryegjykatës i shkollës Malikite. Ai gjithashtu një kohë ligjeroi në Univerzitetin El-Azhar.

Ibn Halduni u detyrua të lëvizi nga një vend në një tjetër, nganjëherë me vullnetin e tij por më shpeshë i detyruar nga udhëheqësit despotik. Ai nga kjo përfitoi si dhe mësoi shumë si rezultat i takimeve të shumta me udhëheqës, ambasador, politikan dhe dijetarë nga Afrika e Jugut, Spanja Muslimane Egjipti dhe vëndet tjera të botës Islame.

Ajo që më së shumti ndikoi në famën e Ibn Haldunit është libri i tij "Mukaddimah", kryevepër në letërsi, filozofi, histori dhe sociologji. Tema qëndrore e kësaj vepre gjigante është njohja e fakteve psikologjike, ekonomike, rrethuese dhe sociale të cilat ndikojnë në përparimin e civilizimit human si dhe rrjedhjën e historisë. Ai analizoi dinamikën e marrëdhënieve grupore dhe spjegoi se si ndjenjat e grupi (el-Asabijah), shkaktojnë ngritje të qytetërimi të ri dhe fuqie të re politike. Ai identifikoi lëvizjen pothuajse ritmike (të përsëritur) në ngritjën dhe ramjen e qytetërimit human dhe analizoi shkaqet që ndikojnë në këtë.

Mëndimet revolucionare të Ibd Haldunit tërheqën vëmendjet e dijetarëve muslimanë si dhe atyre perëndimorë. Në studimet e tija në histori, ai sihte pioner në ndarjen e raporteve historike në dy kritere themelore; të arsyes dhe ligjeve sociale dhe fizike. Ai theksoi katër pikat bazë në studimin dhe analizimin e raporteve historike; 1. dule i lidhur ngjarjet njëra me tjetrën përmes shkakut dhe efektit, 2. nxjerr analogji në mes të kaluarës dhe të tashmës, 3. duke marrë në konsiderim efektet e rrethanave dhe 4. duke marrë në konsiderim efektet e kushteve ekonomike dhe të trashëguara.

Ibn Halduni është nismëtarë i studimit kritik të historisë. Ai ofroi një studim analitik të qytetërimit human, fillimin e tij, faktorët ndikues të zhvillimit dhe shkaqet e rënies. Kështu, ai themeloi një shkencë të re; shkencën e zhvillimit të shoqërisë apo sociologjinë, si e quajm neve sot. Ibn Halduni shkruan: "Unë kam shkruar për histori një libër në të cilin kam diskutuar shkaqet dhe pasojat e zhvillimit të shteteve dhe qytetërimeve, dhe për rradhitjën e materialit në libër kam ndjekur një metodë jo familjare dhe e kam shkruajt në mënyrë të çuditshme dhe inovuese." Duke zgjedhur këtë metodë të veçantë analize, ai themeloi njëkohsishtë dy shkenca të reja: historinë dhe sociologjinë.

Ibn Halduni argumenton se historia është lëndë e ligjeve univerzale. dhe citon kriterin për të vërtetën historike: "Rregulli për të dalluar të vërtetën nga jo e vërteta në histori bazohet në mundësinë apo pamundësinë e sajë; do të thotë, neve duhet të analizojmë shoqërinë njerëzore dhe të dalluar karakteristikat esenciale dhe qenësore nga ato të rastësishme të cilat nuk merrën në konsiderim, duke njohur më mirë ato që s'ka mundësi t'i përkasin asaj (shoqërisë). Nëse ne veprojmë kështu atëherë këmi metodën për të dalluar të vërtetën historike nga gabimet si mjet demonstruese që nuk lën dyshime. Kjo është pikë mbështetje e sigurtë me të cilën historianët mund të vertetojnë atë që duan."

Për shkakë të theksit që Ibn Halduni ia vënë arsyes dhe nevojën e saj për të gjykuar historinë dhe ndodhitë në shoqëri disa dijetarë pohojnë që ai (Ibn Halduni) ka tentuar që të hidhë poshtë njohuritë religjioze dhe t'i zëvëndësojë me arsyen dhe filozofinë logjike. Këto pohime janë të pa baza. Është e njohur se disa shkolla mësojnë gjëra të paarsyeshme në natyrë, por kjo nuk është e vërtetë për Islamin i cili gjithë inkurajon vëzhgimin dhe mëndimin, dhe ua kujton pabesimtarëve mospërdorimin e logjikës dhe të mënduarit. Një shembull i kësaj është ajeti 164 i surës së dytë të Kur'anit: "Është fakt se në krijimin e qiejve e të tokës, në ndërrimin e natës e të ditës, të anijes që lundron në det që u sjell dobi njerëzve, në atë shi që e lëshon All-llahu prej së larti e me të ngjall tokën pas vdekjes së saj dhe përhapë në te nga çdo lloj gjallese, në qarkullimin e erërave dhe reve të nënshtruara mes qiellit e tokës, (në të gjitha këto), për një popull që ka mend ka argumente." si dhe ajeti 170 po në të njejtën sure "E kur u thuhet atyre (idhujtarëve): “Pranoni atë që All-llahu e shpalli!” Ata thonë: “Jo, ne ndjekim atë rrugë në të cilën i gjetëm prindërit tanë!” Edhe sikur prindërit e tyre të mos jenë udhëzuar në rrugën e drejtë (ata do t’i pasonin)?”

Ibn Halduni thotë se religjioni luan rol të rëndësishëm në bashkimin e Arabëve dhe sjelljen e progresi dhe zhvillimi të shoqërive të tyre. Ai theksoi se padrejtësia, despotizmi dhe tirania janë shenjë e qartë e ramjës së shtetit. Filozofia Metafizike, thotë ai, ka vetëm një përparësi e që është kthjellja e mendjes. Ai pohon se njohuritë e botës metafizike në veçanti në çeshtjet fetare mund të nxjerret vetëm nga shpallja.

Ai ishte pioner në nëndën e edukimit. Presioni dhe përdorimi i forcës, thotë Ibn Halduni, janë armik të mësimit dhe çojnë në përtaci dhe hipokrizi. Fakti që Ibn Halduni jetoi në fazën fillestare të rënjes së qytetërimit musliman, e detyroi që shumicëne e njohurive t'i përmbledhi nga e kaluara. Ai vrullshëm kundërshton praktikën jo të shëndoshë që krijon mpikje dhe ngecje në krijimtari tek dijetarët musliman.

Ibn Halduni thekson se fenomenet sociale dhe historike duhet nënshtruar analizës objektive dhe shkencore. Historianët kanë bërë gabime gjatë studimit të tyre të ndodhive historike për shkak të; 1. mosnjohjes së natyrës së qytetërimit dhe popullit, 2. anshmërisë dhe paragjykimeve dhe 3. të pranuarit verbërishtë të raporteve të dhëna nga të tjerët.

Progresi dhe zhvillimi i vërtetë vjen me njohjën korrekte të historisë dhe njohuria e saktë mund të arritet vetëm duke ndjekur tri pikat që vijojnë:1. Historiani kurrë nuk duhet të ketë paragjykime kundrejt askujt dhe asnjë ideje. 2. Duhet të shqyrtojë dhe konfirmojë çdo informacion të ofruar. Pra, duhet mësuar gjithçka rreth historianëve nga të cilët merret informacioni, besueshmërinë dhe moralin e tyre para se të pranohet informacioni si i saktë. 3. Nuk duhet kufizuar historinë vetëm tek mësimi i politikës dhe informacioneve ushtarake si dhe lajmeve për udhëheqësit dhe qeveritë. Për studimin e historisë duhet përfshirë të gjitha kushtet; shoqërore, religjioze si dhe ekonomike.

"Mukaddimah" që gjatë jetës së Ibn Haldunit u njoh si vepër e rëndësishme. Në volumet e tjera për histori "Kitab el-Ibar trajtohet historia e Arabëve, udhëheqësit bashkohorë muslimanë dhe evropjanë, historia e vjetër Arabe, Jahudite, Greke, Romake, Persiane, historia Islame, historia e Eghyptit si dhe historia e Afrikës së Jugut. Vëllimi i fundit gjerësishtë trajton ngjarjet gjatë jetës së tij dhe njihet me emrin el-Tefsir. Sa i përketë librave të tjerë edhe ata u shkruajtën nga perspektiva analitike ku dhe fillon tradita e re në artin e shkrimit, të shkruajturit e autobiografisë. Gjithashtu shkruajti edhe një libër në matematikë i cili nuk është ruajtur.

Influenca e Ibn Haldunit në lëndët e historisë, filozofisë së historisë, sociologjisë, shkencave politike dhe edukimit ka mbitur deri në ditët e sotme. Ai gjthashtu njihet si pioneri i artit të shrimit të autobiografisë, renovues në lëndën e edukatës dhe psikologjisë së edukatës si dhe në stilistikën e shkrimit arab. Librat e tij janë përkthyer në shumë gjuhë, si në lindje ashtu edhe në perëndim.