Ebu 'Uthman 'Amr ibn Bakr el-Basri el-Xhahiz
(776 - 868)
Ebu 'Uthman 'Amr ibn Bakr el-Kinani el-Fukakhimi el-Basri el-Xahiz lindi nė Basra me 776. Nė Basra, qendėr e rėndėsishme intelektuale e asaj kohe, mori studimet praėn disa dijetarėve Islam tė shquar. Ai i pėrkiste njė familjeje tė thjeshtė punėtore. Gjatė adoleshencės sė tij, derisa bėnte edhe studimet ai i ndihmonte babait nė tregun e peshkut. Duke dalluar talentin e tij produktiv njė ditė e ėma e tij i paraqitet me njė kuti me fletore duke i sygjeruar qė ai tė sigurojė jetesėn me anė tė shkrimit. Kjo ngjarje ndihmoi nė filllimin e njė karriere e cila zgjati mė shumė se 60 vjet.
Shkrimet e mėparshme tė El-Xhahiz pėr "Institucionin e Halifatit" ishin tė mirėpritura nga gjyqi i Bagdadit. Kah viti 815 El-Xhahiz u shpėrngul nė Bagdad qytet i themeluar pesėmbėdhjetė vite para se ai tė lindi si vendqėndrim i Halifatit Abasit dhe qėndėr e pėrėndorisė Islame ( duke pėrjashtuar Andaluzinė). Ai vazhdoi tė shkruaj nė tema tė ndryshme dhe ishte i mirėpritur nė rrethin e Halifit. Edhepse ishte i admiruar nga zyrtarėt e obarrit ai kurr nuk punoi pėr ta si dhe nuk mbajti kurrfar posti zyrtar.
El-Xhahiz shkruajti mbi dyqind vepra por vetėm tridhjetė nga ato janė ruajtur deri mė sot. Shkrimet e tija pėrfshinin zologji, gramatikė arabe, poezi, retorikė dhe leksikografi. Ai konsiderohet si njė nga ata shkencėtarėt Muslimanė qė shkruajti nė tema shkencore dhe komplekse pėr jospecialistėt dhe njerėzit e thjeshtė. Shkrimet e tioja pėrmbajėn shum anekdota pa marr para sysh qė ēfar teme diskuton qė tė nxjerri nė pah te dy anėt e argumenti. Disa nga librat me famė tė tij janė: Libri i Kafshėve, Arti i tė mbajturit tė gojės mbydhur, Kundėr shėrbyesve civil, Ushqimi Arab, Nė Lavdėrim tė Tregtarėve si dhe Menjelehtėsia dhe serioziteti. Pėr stilin e tė shkruajturit El-Xhahiz thotė:
"Stili mė i mirė ėshtė qartėsia, stili i cili nuk ka nevoj pėr sqarime dheshenime, qė i pėrshtetet temės nė fjalė, pa e zgjatur dhe pa e shkurtuar."
Libri i tij mė i famshėm "Kitab el-Hajavan" 9Libri i Kafshėve) ėshtė njė enciklopedi prej shtatė volumesh. Ai ėshtė shpėrblyer me pesė mij dinar ari nga zyrtarėt e oborri tė cilėve ju ishte dedikuar libri.
Libri "Kitab el-Hajavan" pėrmban njė rradhitje tė mahnitshme tė informacioneve shkencore tė cilat plotėsishtė nu janė sqaruar seri nė gjysmėn e dytė tė shekullit dymbėdhjetė. El-Xhahiz diskuton nė detaje vėzhgimin e tij tė organiziit shoqėrorė tė thneglave, komunikimin dhe psikologjinė e kafshėve si dhe efektet e djetės dhe mjedisit. Ai spjegon se si thneglat grumbudhojnė dhe ruajn drithin nė folet e tyre gjatė ditėve tė vėshtira. Ai sugjeroi njė metodė pėr ti pėrzen miskonjat nga dhoma dhe duke u bazuar nė vėzhkimet e tija thekson se disa insekte janė tė ndjeshme ndaj dritės. El-Xhahiz sqaron shkallėn e inteligjencės tek kafshėt dhe insektet. Ai gjithashtu paraqet efektet e djetės dhe klimės jo vetėm tek njerėzit por edhe tek kafshėt dhe bimėt.
Tetėdhjetė e shtatė fletė nga Libri i Kafshėve (afėr njė e treat e elibrit origjinal) ruhėn nė Librarinė Amborisiana nė Milano. Kjo pėrmbledhje (kopje e origjinali) daton nga shekulli katėrmbėdhjetė dhe mban emrin e pronarit tė fundit 'Abd el-Rrahman el-Magribi si dhe vitin 1615. Kėto fletė tė Librit tė Kafshėve pėrmbajėn mbi tridhjetė ilustrime nė miniaturė.
Sikurse ishte e zakonshme tek shkrimet e shkencėtarėve muslimanė tė epokės sė artė ( shekulli 8 - 10), El-Xhahiz njeh shenjat e Allahut nė krijim. Nė Librin e Kafshėve ai shkruan se edhe guraleci vėrteton ekzistimin e Allahut posa qė vėrteton mali, dhe trupi i njeriut ėshtė dėshmi e fortė sa edhe universi - e vogla dhe e ngushta mbajnė po aq peshė sa e madhja dhe e gjėra.
El-Xhahiz kthehet nė Basra mbas mė shumė se pesėdhjetė vjet qėndrimi nė Bagdad. Ai vdek nė Basra mė 868 si rezultat i njė aksidenti nė tė cilin ai rrėzohet nė vdekje mbas shėmjes sė librave nė librarinė e tij private.