El HAITHAMI (ALHAZEN)

[965 - 1040]

Ebu Ali Hasan Ibn El Haitham, i njohur nė perėndim me emrin Alhazen, konsiderohet si babai i optikės moderne. El - Haithan ishte njė nga shkencatarėt mė eminent i kohės dhe kontributet e tija nė optikė dhe nė metodat shkencore janė tė pakrahasueshme. Ka lindur me 965 nė Basra (Iraku i sotėm) ku dhe i mori mėsimet e para. Ai studjoi gjthashtu edhe nė Bagdad si dhe udhėtoi nė Egjipt dhe Spanjė. Pjesėn mė tė madhe tė jetės sė tij e kaloi nė Spanjė ku dhe aty bėri hulumtime nė optike, matematikė, fizikė, mjeksi si dhe nė zhvillimin e metodave shkencore.

El-Haithami bėri eksperimente nė pėrhapjen e dritės si dhe ngjyrat, iluzionet optike dhe refleksionin. Ekzaminoi thyrjen e rrezeve tė dritės pėrmes mjetit transparent (ajrit dhe ujit) kėshtu  zbuloi ligjet e thyrjes sė dritės. Gjithashtu ai bėri eksperimentin e para nė shpėrndarjen e dritės me ngjyrat e saj pėrbėrėse. Nė detajimin e eksperimentit tė tij me segmentet sferike (enė gjami tė mbushtura me ujė), iu afrua shumė zbulimit tė teorisė sė lenteve zmadhuese e cila u zbulua 3 shekuj mė pas nė Itali. 

Libri i tij "Kitab el-Manazir" i cili ėshtė pėrkthyer nė Latinisht nė epokėn e Mesjetės ka tė bėjė me ngjyrat e muzgut. Gjerėsisht trajton teoritė e fenomeneve tė ndryshme fizike si : ylberi, hija, eklipsi, dhe spekulon rreth natyrės fizike tė dritės. Roger Bakon (shekulli 13), Pollo Vitellio si dhe studjuesit e tjerė Perėndimor  tė kohės sė Mesjetės qė u morėn me studimin e optikės, kryesishtė u bazuan nė "Opticae Thesaurous" tė El-Haithamit. Vepra e tij gjithashtu influencoi  Leonardo Da Vinēin dhe Johan Kepler. 

El-Haithami ishte i pari i cili pėrshkruajti saktėsisht pjesėt e ndryshme tė syrit dhe i dha shpjegim shkencor proēesit tė shikimit. Ai kundėrshtoi teorinė e Ptolomeut dhe Euklidit se sytė lėshojnė rreze vizuale nė objektin qė shikohet; sipas tij rrezet burojnė nga objekti qė shikohet dhe jo nag syri. Ai gjithashtu tentoi tė shpjegojė shikimin  binokular, dhe dha shpjegim tė saktė pėr zmallimin e dukshėm nė mallėsinė e diellit dhe hėnės kur ato janė afėr horizontit. El-Haithami njihet pėr pėrdorimin e hershėm tė "camera obscura". Pėrmes kėtyre hulumtimeve ekstensive nė optikė ai njihet si babai i optikės moderne.

Nė shkrimet e El- Haithamit gjindėn spjegimet e qarta tė zhvillimit tė metodave shkencore tė aplikuara nga dijetarėt muslimanė tė asaj kohe, vrojtimit sistematik tė fenomeneve fizike dhe lidhshmėrisė sė tyre me teoritė shkencore.Ky ishte depėrtim i thedhė nė metodologjinė shkencore nė dallim nga puna e hamėndjes dhe vėndosė studimin shkencorė nė vend tė lartė dyke pėrfshirė lidhjen sistematike ndėrmjet vėzhgimit, hipotezės dhe verifikimit.

Hulumtimet e tija nė katoptrikė fokusohėn nė pasqyrat sferike dhe parabolike si dhe larguesit sferik. Ai bėri vėzhgim tė rėndėsishėm duke vėrejtur se pėrpjestimi nė mes kėndit tė pjerrėsisė dhe thyerjes nuk ngel konstant. El Haithami gjithashtu hulumtoi fuqinė zmalluese tė lenteve.

Nė librin e tij "Mizan el Hikmah", El Haithami diskuton dėndėsinė e atmosferės dhe nxjerr lidhshmėri ndėrmjet sajė dhe lartėsisė. Ai gjithashtu studjoi thyerjat atmosferike. El Haithami zbuloi se se muzgu ndėrpritet kur dielli mbrrinė nė shkallėn 19 mbi horizont si dhe tėntoi tė masė lartėsinė atmosferike duke u bazuar nė kėtė. Ai pėrfundon se lartėsia e atmosferės homogjene ėshtė rreth 90 km.

Kontributi i El Haithamit nė matematikė dhe fizikė ėshtė shumė i gjerė. Nė matematikė ai themelon gjeometrinė analitike duke krijuar lidhje ndėrmjet algjebrės dhe gjeometrisė. Nė fizikė, ai studion mekanikėn e lėvizjes sė trupave dhe ishte i pari qė propozoi teorinė se trupat lėvizin vazhdimishtė pa ndėrprerje parveēse nėse ndonjė forcė nga jashtė e ndalon apo ja ndryshon drejtimin. Kjo ėshtė shumė e ngjajshme me ligjin e parė tė lėvizjeve. Ai gjithashtu diskuton teoritė e tėrheqjės ndėrmjet trupave dhe duket se ai kishte njohuri rreth magnitudės sė pėrshoejtimit gjatė gravitacionit.

El Haithami shkruajti mė sedy qindė libra nga tė cilėt vetėm disa janė ruajtur deri mė sot. Traktatet mbi optikėn si dhe librat etij pėr kosmologjinė u ruajtėn si rezultat i pėrkthimeve tė tyre nė gjuhėn latine, hebreje dhe gjuhėt tjera evropjane gjatė epokės sė mesjetės. Ai gjithashtu shkruajti njė libėr pėr evolucionin idejat e tė cilit edhe sotė janė tė pasura dhe shėrbyese edhe sot.

Influenca El Haithamit nė shkencat fizike nė gjeneral dhe optikė nė veēanti ėshtė mbajtur nė nderim tė lartė dhe idejat e tij paralajmėrojnė epokė tė re nė hulumtimet teoretike dhe eksperimentale nė optikė. Ai shkruajti komente mbi Aristotelin, Galenin, Euklidin dhe Ptolomeun. Beer dhe Medler nė veprėn e tyre famoze "Der Mond" (1837) e emėrtuan njė nga veēoritė sipėrfaqėsote tė hėnės me emrin Alhazen.