S H E H I D
                                               Sejjid  K U T B I 

Sot, nėpėr botėn Muslimane gjejmė aktivistė islamė tė cilėve u mohohėn tė drejtat e shprehjes sė lirė; gazetat e tyre janė tė ndaluara; pėr ato ėshtė ilegale tė formojnė parti politike; dhe nė shumė vende ato u nėnshtrohėn torturave tė shumta nėpėr burgje tė ndryshme. Nė disa vende shkollat universitetet dhe vendet e punės zyrtare nuk kanė tė drejtė tė punėsojnė gra tė mbuluara. Qeveritė kontrollojnė shumicėn e shumicen e unvirsiteteve Islam, si dhe percaktojnė permbajtjen e ēdo hutbeje te se premtes. Nė tė shumtėn e rasteve janė grabitur shumė proina tė xhamive. Ska dushim se sot Islami paraqet opoziten me tė madhe pėr shumicen e gjeneralėve, diktatorėve dhe mbretėrve tė cilėt sundojnė nėpėr botėn Islame.

Tė gjithė aktivistėt islam qoftė ato tė cilėt shtrihen nėpėr burgjet e Tunizisė apo tė Arabisė Saudite, ato tė cilėt bartin bomba nėpėr shpinat e tyre nėpėr Izrael, ato tė cilėt mbajnė takime sekrete nėpėr familjet Jordaneze, ato tė cilėt marrin pjesė nėpėr institucionet qeveritare tė Egjiptit, pėrdorn metedologji dhe stratgji tė zhvilluar botėrore, tė cilat janė fryt i aftesise intelektuale tė njeriut, e njė ndėr kėta eshtė Sejid Kutbi.

Sejid Kutbi, Hussejn Shadhili, ėshtė i lindur nė shtator tė 1906 nė Musha, qytetin Asjut, nė Egjipt tė mesėm. Ishte mė i madhi prej pesė fėmijėve. Nėna e tij ishte fetare e devotshme dhe kishte dėshirė qė djali i saj tė bėhet hafiz i Kur’anit. Ndaj, Sejjid Kutbi pėr tė shkruajti:

O nėna ime! Gjatė gjithė muajit tė Ramazanit, kur Lexuesi i Kur’anit lexonte ajetet nga Kur’ani, ti dėgjoje me vėmendje dhe endje… Ishte kjo ēiltėrsia dhe dėshira jote e madhe se unė duhet tė mėsoja Kur’anin pėrmendėsh.

Pasi u bė hafiz i Kur’anit nė moshėn dhjetė vjeēare, Sejjid Kutbi u dėrgua pėr studime nė Kajro. Mė vonė familja e tij u transferua nė Halvan, periferi e Kajros. Pas punės shumė vjeēare te xhaxhai i tij gazetar, nė vitin 1928, ai u regjistrua nė shkollėn e mesme Texhlizije Darul Ulum, ndėrsa mė vonė, kreu shkencat pedagogjike nė Universitetin e Kajros.

Ai filloi tė punojė nė sferat e mėsimdhėnies dhe nė vitin 1940 u zgjodh inspektor i shkollave, nė ministrinė e arsimit. Ai po ashtu filloi tė shkruajė artikuj nė sferėn e letersisė dhe kulturės, mirėpo gradualisht artikujt e tij filluan tė marrin ngjyrė politike, duke iu qasur problemeve shoqėrore, nacionale, papunėsisė, padrejtėsive, shkallės sė ultė tė edukimit, si dhe problemeve tė tjera brengosėse nė Egjipt. Nė vitin 1948 Sejjid Kutbi u dėrgua nė Amerikė, qė t’i studjojė sistemet moderne tė arsimit. Ky udhėtim qė njė kthesė e madhe nė jetėn e tij. Ai modernizimin pėrėndimor e gjeti mjaft tėrheqės, mirėpo gjėrat qė ai pa nė Amerikė i ngjallėn dyshime serioze nė atė qė ai besonte. Atje ai u gjet i vetmuar dhe i rrethuar nga njė "det" jomuslimanėsh. Ai u trondit nga materializmi dhe ateizmi perėndimorė, dhe u bind se ėshtė duke parė rrugėn tė cilėn kishte filluar Egjipti. Atė e brente prishja e moralit nė Pėrėndim, sidomos liria seksuale. Gjėja tjeter nga jeta pėrėndimore qė brėngosi atė, ishte racizmi i rrėnjosur nė ta, nė tė cilin ai hasi nė mė tepėr se njė koment. Ai gjithashtu pa manifestimet tė cilat u organizuan nė pėrėndim me rastin e vrasjės sė Hasan El – Bennasė (Liderit tė Vėllezėrve Muslimanė) dhe disfatės tė cilėt e pėsuan arabėt nga ana e izraelitėve. E gjithė kjo bėri qė ai t’i ndryshojė rrėnjėsishtė shumicėn e ideve tė tij. Ai filloi t’i falė namazet rregullisht, dhe filloi tė angazhohet nė mėnyrė tė palodhur nė problemet e tija tė jashtme.

Nė vitin 1951, njė vit pas kthimit tė tij nė Egjipt, Sejjid Kutbi iu bashkangjit lėvizjės eminente "El-Ihvanu-l-muslimin" (Vėllezėrit Muslimanė) nė mėnyrė legale. Brėnda njė viti, ai u zgjodh si anėtar i kėshillit udhėheqės tė kėsaj organizate, dhe u bė kryesues i departamentit pėr propagandimin e Islamit. Jeta e tij ndryshoi rrėnjėsisht. Njė gjė e tillė hetohet qartė nė faktin se kur dikush e pyeste mbi datėlindjėn e tij, ai pėrgjigjej: "Kam lindur nė vitin 1951…"

Ai filloi tė shkruaj intensivisht mbi Islamin, mbi reformimin mbi ndryshimin e individit dhe shoqėrisė, si dhe mbi atė se si i zgjidh Islami problemet shoqėrore. Ai e pa imperativ faktin se Islami duhet tė dalė ngadhėnjimtar nė luftėn ideologjike kundėr marksizmit dhe kapitalizmit, sipas kėndvėshtrimit tė Kutbit, edhe Lindja edhe Pėrėndimi ishin tė njėjta dhe se tė dyja dėshironin qė muslimanėt ta shndėrrojnė Islamin nė asgjė, nė njė religjion tė verbėr, nė njė ēėshtje individuale qė duhet praktikuar nė shtėpi.

Me 23 korrik 1952, pas njė goditje tė suksesshme tė ushtarėve tė ashtuquajtur "Oficerėt e lirė", u arrit marrja e pushtetit prej duarve tė ashtuquajturit mbretit Faruk. Fillimisht vėllezėrit muslimanė kėsaj lėvizjeje i dhanė pėrkrahje tė plotė dhe lavdata, sidomos nga fakti se ato kishin marrėdhėnje tė mira me "Oficerėt e Lire", pasi siē dihet Sejjid Kutbi nė muajt e fundit kishte pasur takime tė rregullta me kolonelin e tyre Xhemal Abdul Nasir. Vėllezėrit shpresonin se pas grushtit kundėr mbretit Faruk, "Oficerėt e Lirė" do ta pėrkrahnin dhe do ta ndihmojnė Islamin, mirėpo Naseri nuk dėshiroi ta ndajė fuqinė e tij tė re tė gjetur, me askėnd.

Nė bazė tė akuzave pėr komplote dhe orvatje atentatesh, qeveria e re organizatėn e vėllezėrve e shpalli ilegale, dhe arrestoi tė gjithė liderėt e saj, duke pėrfshirė edhe Sejjid Kutbin.

Sejjid Kutbi vuajti dėnimet nė tri burgjet tė ndryshme: Nė burgun fortifikues, nė burgun Ushtarak dhe gjithashtu nė burgun famekeq tė Ebu Zabalit. Vazhdimisht u torturua dhe u rrah ēnjerėzisht. Nė disa raste qenjtė policorė ndėrlesheshin kundėr tij. Nė muajin maj tė vitit 1955 i u pranua nė spitalin ushtarak, pasi vuante nga semundja e mushkėrive. Me 13 korrik 1955 Gjykata Popullore e Egjiptit (tribunali i sapoformuar, i cili pėrfshinte Enver Sadain), dėnoi Sejjid Kutbin me 15 vjet burgim.

Nė pėrgjithėsi Sejjid Kutbi kaloi pėerreth dhjetė vite burgim. Nė tė njėjtėn kohė, tė gjithė liderėt e Vėllezėrve Muslimanė ose ishin tė burgosur, ose ngėrkohė kishin ikur jashtė vendit. Gjatė kėsaj kohe ai pa shumė simpatizues tė tij tė pushkatuar, tė zhdukur nė mėnyrė misterioze prej qelive; tė torturuar pėrtejmase.

Sejjid Kutbi u shpėtoi disa brutaliteteve tė mėvonshme pėr shkak tė shėndetit tė tij tė ligė, pėr tė cilėn arsye ai kaloi njė kohė tė gjatė nė spitalet e burgjeve. Gjatė kėsaj kohė autoritetet e burgut u bėnė mė tė butė. Ato i lėjuan ati qė tė lexojė dhe tė botojė punimet e tij (ēdo punim shqyrtohej me hollėsi nga ana e autoriteteve tė burgut para se tė botohet). Kutbi kohėn e tij ia kushtoi shkrimit tė librave. Ishin kėto vite nė tė cilat ai botoi komentin e tij tė famshėm Kur’anor "Nėn hijėn e Kur’anit". Ky koment u kompletua dhe u publikua nė vitin 1964, mirėpo edhe mė tutje ishin nėn mbikqyrjėn e rreptė policore.

"Mealim fi-Tarik" ("Shenjat nė rrugė" apo "Udhėrrėfuesit") ėshtė libri i fundit nė tė cilin e shkroi Sejjid Kutbi, dhe se ky libėr konsiderohet kryevepra e tij, nė tė cilėn pėrshkruhen fazat e ndryshme tė tė rilindjes islame. Kutbi kishte shumė pėr tė thėnė pėr ata aktivistė islamė qė vetėm flasin dhe projektojnė plane mbi atė se si duhet tė jetė shteti islam nė se themelohet ndonjėherė. Fjalėt e thjeshta nė formė dialogu dhe predikimi nuk mjaftojnė pėr tė themeluar "sundimin e Zotit nė tokė". Ktubi thirrte nė formimin e "pararojes" (elitė puntorėsh tė bashkuar islamė). Ai aktivitetin e shihte si komponent thelbėsor tė individ islam. Kutbi dhe shumica e autorėve te tjerė islamė ushin ato tė cilėt thyen penngesat e mosaktivitetit dhe paqartėsisė nė mesin e studentėve nė mbarė botėn, duke i shėndėrruar ata prej spektatorėve, nė aktivistė.

Brenda njė viti Kutbi u arrestua pėrsėri. Kėsaj here u arrestau edhe vėllai dhe motra e tij. Me 25 gusht 196, pavarėsisht nga protestatnė mbarė botėn muslimane, Sejjid Kutbi u ekzekutua, nndėrsa tru i tij u zhduk. Ndaj edhe sot e kėsaj dite askush nuk e di se ku ėshtė varrosr ai.

Nė njė rast kur Zejneb-el-Gazali, liderja e famėshme e grave anėtare tė lėvizjes "Vėllezėrit musliman", u pyet se pse u vra Sejjid Kutbi, ajo u pėrgjigj: "Lexo veprėn "Mealim fi-Tarik" (Udherrėfyesit).

S’ka dyshim se idetė e Sejjid Kutbit patėn ndikim tė madh nė aktivitetine botės .islame Enciklopedia e Oksfordit mbi Botėn Islame thekson: "…ne kėtė mėnyrė mund tė konkludohet se roli i Sejjid Kutbit nė inspirimin e lėvizjes sė rilindje qė nga fundi i viteve 1960 mund tė jetė edhe mė i madh se ai i Ajatullah Homeinit".

Ēdokund muslimanėt i kanė lexuar, shtjellaur dhe i kanė ringjallur apo vazhduar idetė e Kubit, e sidomos ato ne Milestone. Megjithatė idetė pėrfundimtare tė Sejjid Kutbit kanė shkaktuar disa debate nė Botėn Muslimane, njė ndėr ao aspekte ėshtė edhe rėnia e tij dėshmorė, gjė kjo e cila dha njė inspirim unanim nėpėr tė gjithė spektrin e skenės sė muslimanėve Askush nuk harroi ta pėrfshijė atė nė mesin e dėshmorėve tė shekullit XX. Ai mbete shembulli i kėtyre ditėve: shembull i luftės deri nė vdekje, si dhe gadishmėrite pėr tė dhėnė jetėn eij, por kurrė principet.

Sejjid Kutbi ka vdekur, mirėpo ai jeton nė kujtesėn dhe idetė e mijėrave atyre tė cilėt i inspiroi. Shumė tė rinj dhe tė reja prej tė gjitha vendeve tė botės endei lexojnė fjalėt e tij me potė ėnndje dhe kujdes. A thua cili ėshtė inspirimi i tij? Pėr disa, ishte mendimi i tij aktual mbi atė se si duhet tė formohet "paranoja:; pėr tė tjerėt ai inspirim ėshtė tėrheqja e vėmendjes nė krijmin e njė bindjeje indviduale me ndihmėn e Kur’anit dhe dashurinė e tij nndaj Allahut tė madhėruar; pėr disa tė tjerė ai inspririm ėshtė udhėtimi i tij dramatik jetėsor pėr zbulim; ndėrsa pėr disa tė tjerė ėshtė besimi i fuqishėm i tij i fuqishėm dhe qendrueshmėria e tij pėrballė kundėrshatrit tė rrezikshkėm, dhe pėrfundimisht rėnia e tij dėshmor. Mirėpo, sido qe tė jetė, s’ka dyshim se njeriu nga Musha do tė vazhdojė sė ndari skenėn islame nė Botėn Islame dhe jomuslimane nė shekullin XXI sikurse ka qenė nė tri dekadat e fundit.

Pėrkthyen nga anlishjta: Ismail Halimi, Sali Shasivari

( marrė nė gazetėn Drita e Dijes, Nr. 8, Janar 1999)