XHEMALUDDIN EL-AFGANI
Nga: Shpendi Fidani

Deri sa Evropa ēlirohej nga pushteti shpirtėror i Romės dhe avanconte duke pranuar rrezikun nė rrugėn e lirimit, bota arabe ende u rrezistonte ndikimeve dhe ndryshimeve tė jashtme. Izolimi dhe braktisja mbretėruan deri nė ekspeditėn e Napoleonit nė Egjipt (1213 h. / 1798 v.). Francezėt nė Egjipt dhanė sinjalet e njė periudhe tė re pėr botėn myslimane – periudhėn e vėrshimit Perėndimor.

Myslimanėt ishin tė shqetėsuar pasi erdhi nė pikėpyetje lirimi politik i tyre, institucionet e tyre, gjithsesi kultura, feja – tė gjitha cėshtjet jetike nė jetėn e tyre. U bė e qartė se modeli i jetės sė mėparshme mė nuk ėshtė i vlefshėm dhe nė qoftė se duhet ndryshuar, atė duhet ta bėjnė ato tė cilėt i pėrkasin dhe tė cilėt nėpėrmjet saj duhet tė jetojnė. Ky ndryshim rrėnjėsor do tė arrihej me largimin nga inercia e gjatė dhe fatale, karakteristike pėr kėto vende.
Xhemaluddin Afganin patjetėr duhet perceptuar si udhėheqėsin mė tė rėndėsishėm tė kėsaj rilindjeje. Ishte mendimtari mė i madh nė shekullin XX (13 h.) njėherit edhe njeri i aksionit, person i shpirtit dhe zemrės, si dhe shembull pėr tė gjithė ithtarėt e tij.

Gjatė qėndrimit tė tij nė Pariz (1031 h./1883 v.), Afgani u takua me Ernest Renanin tė cilit i la pėrshtypje tė vėrtetė, dhe atėherė shkrimtari i njohur francez entuziazmin e vetė shprehu nė kėtė mėnyrė: “Liria e mendimit tė tij dhe karakteri i tij fisnik dhe i palėkundur mė bėnė tė besojė se para meje kam disa prej miqve tė mi t’vjetėr – Avicenėn (Ibn Sina), Averrosin (Ibn Rushd) ose ndonjė tjetėr prej tė mėdhenjve jo tė krishterė, tė cilėt pesė shekuj kanė ndėrtuar atė tė cilėn sot e quajmė tradita e shpirtit njerėzor.”

Jeta

Problemet qė kanė tė bėjnė me prejardhjen e Xhemaluddinit, ende nuk janė zgjedhur, pasi shumė shtete islame siē ėshtė Turqia, Persia, India, Afganistani e konsiderojnė si tė vetin. Edhe pse e ka pseudonimin Afgani, ’’ ai i cili ka ardhur nga Afganistani'' , ndikimi dhe veprimtaria e tij ishte pa kufij-gjithpėrfshirėse, pėr Afganin ēdo vend dhe shtet ku jetonin myslimanėt ishte atdhe, por ai nuk ndjehej i huaj as edhe nė kryeqytetet e Evropės, pasi njihte dijetar, teolog dhe politikan si nga Lindja ashtu edhe Perėndimi.

Studimet e para i filloj nė Persi dhe Afganistan ku qysh nė moshėn tetėmbėdhjet vjeēare arriti njohuri tė larta. Mė pas njė vit e gjysėm i kaloi nė Indi ku mori mėsime evropiane. Pastaj mori rrugėn pėr nė Meke. Pas rikthimit nė Afganistan dhjetė vjet i kaloi nė politik e cila u ndėrpre me luft civile. Fama dhe njohuritė e tij nxitėn armiqėsi me anglezėt tė cilėt nė fakt e pėrkrahėn Amir Shir Alijun. Me arritjen e Amirit nė pushtet 1286h./1869v., Xhemaluddini u detyrua tė largohej nga shteti. Pas njė periudhe tė shkurtėr, pėrsėri udhėton nė Indi ku pushteti i atjeshėm e nderon, mirėpo duke i shqiptuar disa kufizime, prandaj lėviz pėr nė Konstatinopojė ku gjithashtu pėrkohėsisht ishte mirėpritur dhe nderuar, mirėpo mendimet e tij tė avangarde e sollėn nė konflikt me Shejhul-islamin, me ē’rast detyrohet tė largohet edhe nga ky shtet 1288 h./ 1871 v.

Ky ishte fillim i njė periudhe tė rėndėsishme nė jetėn e tij, Afgani zhvedoset nė Egjipt, ku has nė mikpritjen e ngrohtė te intelektualėve tė atij vendi, qė ishte njė ndėr arsyet e zgjatjes sė qėndrimit tė tij nė Egjipt. Mėsimet e tij ndikojnė nė reformatorin e ardhshėm, Muhamed Abduhun, dhe punon nė rizgjimin e vetėdijės tek rinia e Egjiptit nė shikimin e rrezikut nga dominuesėt e huaj. Pikėpamjet e tij pėrparimtare fetare lėnduan teologėt konzervativ, armiqt e tij politikan anglezėt, qė solli nė dėbimin e tij nga Egjipti 1297h./v.1879.

Duke udhėtuar nė Indi shkruan veprėn ’’Pėrgėnjeshtrimi i matrijalizmit’’, njė mbrojtje e islamit nga sulmet moderne.

Mė pastaj vjen periudha frytdhėnėse tre vjeēare nė Paris, ku mund tė flasim mbi pėrhapjen e ideve tė tij.

Gjatė vitit 1301/1883 ai diskuton me Ernest Renanin pėr islamin dhe shkencėn, kurse nė vitin 1884/1302h, sė bashku me nxėnėsin e tij Muhamed Abduhun (edhe ky i dėbuar nga Egjipti pėr shkak pjesėmarrjes nė kyengritjen e Arabijut) publikon njė revistė arabe e quajtur el-‘Urwetu-l Wusqa (Lidhja e pandarė), gjithashtu me orientim kundėr eksploatimit perėndimor. Anglezėt sė shpejti ndalojnė revistėn nė Egjipt dhe Indi, megjithatė edhe pėr atė dalje tė shkurt revista arriti njėfarė ndikim nė kėto vende.

Prej Parisi udhėton nė Londėr pėr tė shqyrtuar kyengritjen e Mehdiut nė Sudan, por nuk ia del tė marrė pėrkrahje nga anglezėt. Mandej, katėr vjet qėndron nė Rusi, pastaj te Shahu i Persisė, por ky i fundit e dėbon duke konsideruar se synimet reformatore tė Afganit ishin tė rrezikshme (1308/1890. ose 1309/1891).

Gjatė vizitės sė shkurtėr qė bėri nė Britani, Xhemaluddini fillon kampanjėn kundėr Shahut – publikon veprėn ’’Drita e dy hemisferave’’; tregimi (jeta e tij) mbaron me ftesėn (fatale) e Sulltanit nė Turqi, qė tė jetė mysafiri i tij nė Konstatinopojė, ku mbetet nė ’’robėrin e artė’’ deri nė vdekje vitin 1897/1315.

Idetė reformiste

Impuls tė veēantė nė pėrhapjen e ideve reformiste nė Egjipt i ka dhėnė njė jo-egjiptian, njėri ndėr personat mė kontraverz nė historinė moderne tė islamit, Xhemaludin Afgani. Qasjet e tij nė reformėn e normave dhe bazave islame Afgani asnjė herė nuk i formoj nė njė tėrėsi koherente.

Tek ai mė sė pari mundet tė flitej pėr qėndrimet e pėrgjithshme dhe formulime tė gjera siē janė “ringjallja e islamit”, mos obligimi i interpretimit nga shkollat e jurisprudencės, kėrkesė pėr ixhtihad tė ri, etj. Afgani nuk arriti tė jap asnjė pėrfundim tė pėrmbajtjeve tė kėtyre koncepteve. Pėr shkak tė kėsaj kontributi i tij nė reformat mundet tė vėrehet vetėm nė dhėnjen e iniciativės sė pėrgjithshme lėvizjes pėr reformė. Nga ana tjetėr, Afgani reformimin e lidh me aktivizmin politik dhe nė kėtė mėnyrė fazės sė parė tė kėsaj lėvizje nė Lindjen e afėrme i dha njė shenjė karakteristike.

Sipas kuptimit tė pėrgjithshėm tė reformės, Afgani qėndronte diku nė mes mėsimit tė lėvizjeve progresive dhe projekteve tė modernizimit tė tipit evropjan. Kundėrshtonte modernizimin e inspiruar me evropėn siē ishte ai nė Indi tė cilėn e zhvilloj Ahmed-hani, i bindur se reforma e inspiruar me islamin mundet tokave myslimane t’ju sjell tė gjitha ato pėrparsi tė cilat i ka sjell reformizmi nė Evropė. Vetė reforma pėr atė kishte njė karakter instrumental – sė pari ishte i okupuar me ēėshtjen e mbrojtjes sė botės myslimane nga kolonia evropiane, prandaj besonte se mbrojtja e jashtme mundet mė sė miri tė sigurohet me reformėn e brendshme.

Afgani pėr here tė parė pėrdor nė literaturėn myslimane idetė “Islami” dhe “Perėndimi” si fenomen antagonist historik, cilat mė vonė u pranuan prgjithėsisht. Nė atė kontekst duhet vėzhguar edhe lidhja e Afganit me panislamizmin.

Nė literaturėn dhe publicistikėn profesionale ekziston mendimi se Afgani ėshtė krijuesi i panislamizmit.

Mendimi politik

Vetė Afgani ishte i pari i asaj tė cilėn shkrimtarėt perėndimor e thėrasin panislamizmi politik (rrėfen bashkimin e tė gjithė popujve mysliman, pa marrė parasysh nacionalizmin, nėn njė kalifat pėr shkak tė kundėrshtimit tė dominimit tė huajve). “Shtetėt Evropjane”, tregon ai, “arsyetojnė sulmin e tyre dhe pėrvojėn e tokave lindore me vėrtetim se ato janė tė prapambetur, por nė praksė vetėm janė treguar si tė ngushta nė horizontin shpirtėror, ato veten e mbronin me fuqi, bile me luftė, ndalonin ēdo reformė ose renesansė tek popujt mysliman. Prandaj ėshtė nevoja pėr bashkimin e myslimanėve nė njė federatė tė madhe mbrojtėse nė tė cilėn ėshtė parakusht fillimi i pėrdorimit tė pjesės sė teknologjisė Perėndimore”.

“Myslimanėt njė herė kanė qenė tė bashkuar nė perandorinė e lavdishme, kurse dituria e tyre dhe drejtimi nė filozofi dhe shkencė nė pėrgjithėsi, edhe sot janė mburrja e myslimanėve. Prandaj duhet pėrsėri tė vendoset shembulli dhe rėndėsia e islamit edhe pushtetit islam nė tė gjitha tokat myslimane. Lidhjet tė cilat i kanė mbajtur myslimanėt bashkė, thotė Afgani, kanė nisur tė dobėsohen tashmė atėherė kur halifėt abassijan – tė kėnaqur me fuqinė titullore – ndalojnė nxitjen qė shkenctarėt dhe njerėzit tė drejtuar nė pyetjet fetare tė shkojnė mė tej, pra, sapo ixhtihadi (mendimi i lirė) nė praksė u zhduk.”

“Sot shohim kryetarėt mysliman se si ia japin dorėt e lira tė huajve nė udhėheqjen e punėve tė shteteve tė tyre, bile edhe tė shtėpitė e tyre. Tė interesuar pėr fitimin potencial nga tokat tona, Evropianėt mundohen ta shkatėrojn bashkimin fetar dhe ta forcojnė grindjen e brendshme nė tokat myslimane.”

Megjithatė, duhet theksohet se Afgani dėshironte qė shtetet myslimane tė ndėrtohen, pavarėisht njėrra-tjetrės, sė bashku ka qėllimin e vetėm – ēlirimi politik.
Pėr mbrojtjen e shtetit tė vetė Xhemaluddini shkruan: “Mbrojtja e atdheut ėshtė ligj natyral dhe rregull jete, kjo nevojė nuk dalohet aspak nga instikti pėr vetėmbrojtjen.”

Sipas Afganit, perėndimorėt kanė provuar nė Lindje tė mbysin patriotizmin me lėnien pasdore tė arsimit nacional dhe me shkatrimin e kulturės orientale, me cilėn popujt arijnė deri nė atė qė ti harrojnė dhe ngurtėsojnė vlerat personale. Janė tė bindur se nė gjuhėn arabe, persijane ose indiane, nuk ka krijimtari letrare tė ketė vlerė kujtimi, dhe se historia e tyre nuk ka njerėz tė mėdhenj bujar. Tė bindur janė, se tė gjith vlerat e banorėve tė lindjes pėrbėhen nė hedhjen e gjuhės personale dhe krenarisė, sepse ato nė gjuhen e tyre personale nuk munden mirė tė shprehen, mandej pėr ēdo qė tė arrijė eventualisht nė krahinėn kulturore duhet tė pėrdorin ndonjė gjuhė perėndimore.

Banorėt e lindjes, paralajmėronin, se, edhe pėrkundėr kėsaj, duhet ta kuptojnė se nuk mundet tė ekzistojė bashkėsi e cila nuk e ka gjuhėn e vetė personale, se nuk mund tė bėhet popull i lavdishėm ai i cili nuk ka histori dhe se nuk mund tė ketė histori populli i cili nuk mbėshtetet nė traditen e tokės personale, i cili nuk i mishėron ose haron veprat e bujarėve.

Filozofi

Nė jetėn e Afganit teoria dhe praktika kanė qenė tė lidhur fort. Jeta dhe mendimi i kėtij reformatori tė madh shėnon gjithashtu qetėsi relative, shpirtėrore, gjithsesi edhe mendime tė thella fetare dhe moral tė larte ndjenjėsie.

1. FRYMĖZIMI – Ashtu si ka thėnė Abbas el-Aqqad, Xhemaluddini e kundėrshtoi propagandėn e materijalizmit e cila i sundonte myslimanėt dhe shkruajti librin me titullin ’’Pėrgėnjeshtra e materijalizmit’’. ”Ndonjė herė materijalistėt”, Afgani thotė “lajmėrojnė se dėshirojnė ti pastrojnė mendjet tona prej keqbesimit dhe inteligjencėn tonė ta ndriēojnė me njohuri tė vėrteta, ndonjėherė u prezentohen si miq njerėzve tė varfėr, mbrojtėsit e tė pafuqishmėve. Cilės do kolektine tė bėjnė pjesė veprimet e tyre, ato gjithsesi prezentojnė njė goditje prej cilės do tė tunden bazat e shoqėrisė dhe ti shkatroj frytat e punės tė tyre. Mendimet e tyre shtyjnė motivet tona fisnike e tė pėrzemėrta; idetė e tyre do tė na mbyllin shpirtėrat tonė, kurse interesat e tyre gjithmon mundohen tė pengojnė frymėn ose prishjen e rendit tė vendosur.’’

Kritika e tij ndaj praktikėn e anėtarėve materijaliste pėr interpretimin e historisė, mė e vjetėr ėshtė se koha kur ishte e njohur nė Evropė.

2. NDJENJAT FETARE – pėrshkojn tė gjitha shkrimet e Afganit dhe rishikohet nė pikpamjen e tij ndaj rolit tė fesė nė shoqėri. “Feja ėshtė”, thotė ai, “qenėsia dhe baza e popullit, dhe burimi i vėrtetė i lumturisė individuale”.

Pėr mė tepėr, qytetėrimi i vėrtet ėshtė i themeluar nė dituri, moral dhe religjion, por jo nė progresin material, vendosjen me bėrthamė tė fort qytetar me grumbullim e madh tė kapitalit, nė ndėrtimin e pėrsosur tė makinave tė cilat shkatėrrojnė dhe prishin.

3. NDJENJAT MORALE – emri i Afganit lidhet me luftėn e palėkundur kundėr politikės koloniale tė forcave perėndimore tė themeluar me qėllimin e ekspkoatimit tė tė pafuqishmėve. Afgani si mysliman i vėrtetė u bėnė thirrje myslimanėve tė tė gjithė sekteve tė pėrdorin racionalizmin i cili ėshtė privilegj i posaēėm nė islam. “Prej tė gjithė religjionėve”, thotė Afgani, “islami ėshtė gati i vetmi i cili i qorton ato qė besojnė pa argumente… ēka do qė studijon, islami thėrritet nė arsye… edhe tekstet e shenjta lajmėrojnė se lumturia gjendet tek pėrdorimi i drejtė i arsyes”.

Bibliografi (vepėrat e Afganit)


- Er-redd’ala el-Dehriyyīn “Pėrgėnjeshtrimi i matrijalizmit”, botimi i parė, Bejrut, 1886.
- Meqālāt ğemālīyya (perzisht) botuesi: Lutf Allah Asad Abadi, Teheran (pa datė).
- el-‘Urwetu-l Wusqa ”Lidhja e pandashėm” (nė bashkėpunim me Muhammed Abduhun), botimi i fundit, Kairo, 1958.
- El-Qada wel-Qadar, El-Menar Printig Press, Kairo, 1923.