Tė drejtat e njeriut nė Islam
08.01.2005 Nga: Bashkim ALIU

Islami pa dyshim paraqet sistemin mė tė pėrsosur tė vlerave madhore tė cilat i japin kuptim jetės sė njeriut dhe shoqėrisė, e pa tė cilat, personaliteti i njeriut dhe imazhi i shoqėrisė do tė jenė tė gjymtė, tė zymtė dhe tė pa aftė tė reflektojnė energji pozitive.

Personaliteti i njeriut dhe ndėrtimi i tij i shėndoshė, paraqesin boshtin qėndrorė tė mėsimit Islam, pėr atė, qė tė realizohen synimet parėsore tė kėtij mėsimi dhe platforme homogjene, Islami i caktoi objektiva tė veta prioritare, lirimin e njeriut nga tė gjitha prangat dhe ankthet qė e katandisin tė ardhmen e tij konform botėkuptimit burimor Islam.Sė kėndejmi, besimi Islam pėr njėshmėrinė e Allahut-Teuhid dhe koncepti i rrobėrimit dhe nėnshtrimit tė plotė vetėm Krijuesit tė Madhėrishėm: „Vetėm Ty tė adhurojmė dhe vetėm te Ti kėrkojmė ndihmė“(El-Fatiha, 4), ėshtė tulla e parė thelbėsore dhe mė qenėsore drejt ndėrtimit tė personalitetit tė shėndoshė tė njeriut, tė lirė nga ankthet dhe nėnshtrimi ndaj njerėzores pėrmes rrobėrimit ndaj Krijuesit. Kjo, dhe mėsimi Islam kėtė koncept tė qartė dhe konstruktiv pėr prestigjin e njeriut, dinjitetin e tij dhe mbrojtjen e autoritetit tė tij si qenje mė tė dalluar nė sipėrfaqen e tokės, e plotėsoi pėrmes platformės sė tė drejtave tė njeriut nė Islam, tė cilat burojnė pikėrisht nga besimi i pastėr mbi Njėshmėrinė e Krijuesit-Teuhid, qė nė fakt ėshtė revolucion nė planin intelektual, dhe largimin nga tė kėqijat e mos dorėzimin para epshit dhe pasioneve e lakmive tė kėsaj bote, qė nė fakt paraqesin revolucion nė planin moral.

Kur flitet pėr tė drejtat e njeriut nė Islam, duhet potencuar tre elemente qenėsore tė filozofisė sė Islamit pėr tė drejtat e njeriut, edhe atė si vijon:

1-BURIMI: Tė drejtat e njeriut nė botėkuptimin Islam, nuk rrjedhin nga marrėveshjet e grupacioneve tė ndryshme tė njerėzve nė kohė dhe rrethana tė caktuara, e qė si zakonisht janė rezultat i njė kompromisi pas debateve tė shumta nė kėtė fushė, por burimi i tyre ėshtė dituria e Allahut tė madhėrishėm, pra burimi i tyre ėshtė absolut, e jo relativ spekulativ.Burimet relevante Islame, Kur’ani dhe Suneti e shtruan nė opininon platformėn e tė drejtave tė njeriut karshi tentimeve tjera nė kėtė paln, e me kėtė shihet qartė konstruktiviteti, gjithpėrfshishmėria dhe stabiliteti i kėsaj platforme karshi platformave tjera.

Burimi Hyjnor i tė drejtave tė njeriut nė Islam, nėnkupton edhe respektimin serioz tė kėtyre tė drejtave, mosderogimin e tyre, sepse njė veprim i kėtillė do tė thoshte derogim edhe i shpalljes sė Allahut, gjė qė nuk ėshtė nė kompetenca tė njeriut, garancia e plotė nga tė gjitha faktorėt pėr respektimin e tyre, e nė veēanti nga pushteti, sepse shkelja e tyre do tė thotė shkelje e fjalės Hyjnore dhe prekje nė ingerencat e Allahut xh.sh. dhe sigurimin e njė rrjedhe normale tė tyre pa ndėrhyrje dhe intervenime deformuese nga faktori njeri.

2-KORNIZAT LIGJORE: Bota bashkėkohore nė tė shumtėn rasteve nė emėr tė tė drejtave tė njeriut ėshtė duke bėrė kėrdi dhe krim tė madh mbi njeriun dhe ardhmėrinė e tij.

Me fjalė tjera, nė shumė shoqėri hasim thirrje pėr anarki dhe rrezikim serioz moral dhe biologjik tė qenjes njerėzore nė emėr tė tė drejtave tė njeriut.Sot vėrehet se kėrkohet tė legalizohet prostitucioni nė emėr tė tė drejtave t njeriut, tė legalizohet dhuna, krimi apo tė thėnė shkurt tė trashet e keqja dhe e liga qė e injoron edhe natyra e pastėr dhe e shėndoshė njerėzore, nė emėr tė tė drejtave tė njeriut.

Nisur nga kjo, Islami nuk e la kėtė ēėshtje tė hapur, tė pa definuar dhe me boshllėqe pėr manipulime tė natyrave tė ndryshme tė kobshme pėr vetė njeriut, por ai vuri korniza tė qarta ligjore pėr fushėn e tė drejtave tė njeriut dhe e definoi qartė kėtė fushė duke mos konfuzion nė pėrmbajtjen, zbatimin dhe fushėn e shtrirjes sė tyre. Mos precizimi i kėtillė i tė drejtave tė njeriut, shkakton dy tė kėqija tė mėdha: anarkinė dhe despotizmin, qė islamikisht janė tė urrejtura dhe tė pa pranueshme.

Pėr ta kuptuar mė mirė, kėtė fakt do ta ilustrojmė me njė shembull:Islami ia njohu njeriut tė drejtėn e pronėsisė, mirėpo kėtė nuk e la absolutisht tė lirė, por caktoi rregulla dhe dispozita pėrkitazi me fitimin dhe harxhimin e pasurisė.Pra, njeriu nuk mund tė fut nė pronė tė vetė ēdo pasuri, por ka pasuri tė cilat ia ka tė ndaluara t’i posedojė, si derri, alkooli, droga etj, poashtu nuk ėshtė krejt i lirė edhe nė mėnyrėn e fitimit tė pasurisė, pra nuk mund tė fitojė pasuri pėrmes mashtrimit nė tregti, kamatės, ryshfetit apo mė mirė thėnė nė mėnyrė jo tė ndershme.Poashtu, Islami caktoi rregulla edhe pėr atė se ku harxhohet pasuria. Kėshtu, muslimani nuk mund ta harxhojė pasurinė e vetė si tė donė ai vetė, por duhet ta harxhoj vetėm nė gjėra tė cilat janė tė lejuara.Poashtu, Islami caktoi edhe njė pjesė qė duhet ta jepė muslimani detyrimisht nga pasuria e tij pėr hirė tė Allahut nė fondet e caktuara nga vetė Ligjvėnėsi, qė do tė thotė se nuk ėshtė i lirė qė vetėm pėr vete ta mbanė gjithė pasurinė e vet, por nė pasurinė e tij ka hise edhe pėr tė varfurit dhe disa kategori tjera njerėzish.Shembuj tė kėtillė ka shumė, por mendoj se mjafton nji nė njė punim tė kėtillė tė shkurtėr, pėr t’u kuptuar kjo ēėshtje ma mirė.

3-UNIVERSALITETI: Tė drejtat e njeriut nė Islam janė universale me plotėkuptimin e fjalės. Kjo, ngase kėto tė drejta nuk janė tė kocentruara vetėm nė njė segment tė jetės sė njeriut, si psh., tė pėrfshinė fushėn sociale, por i pėrfshinė tė gjitha fushat e jetės dhe aktivitetit tė njeriut.Kėto tė drejta, janė tė inkorporuara nė fushėn sociale, ekonomike, politike, fetare, ndėrkombėtare etj.

Poashtu, kėto tė drejta janė universale edhe nė kuptim tė objektit tė cilit i referohen, gjegjėsisht nuk janė tė destinuara pėr njė shtresė tė caktuar njerėzish, por i pėrfshinė tė gjithė njerėzit, pa dallim feje, kombi, gjuhe, race apo pėrqindje, sepse shpesh herė gjatė historisė, nė shtetin Islam kanė jetuar pakica fetare apo nacionale-jo arab apo jo turq, por tė gjithė kėta i kanė gėzuar tė drejtat e veta elementare pa u cunguar as gjėja mė e vogėl.

Kėto tė drejta nuk influentohen nga koha, vendi, rrethanat dhe ndryshimet e ēfarėdo natyre qė ndodhin nė periudha tė ndryshme kohore, sepse kėto kanė bazament tė fortė tė ngritur mbi shpalljen e Allahut tė Madhėrishėm.

Poqese tentojmė tė shkruajmė pėr llojet e kėtyre tė drejtave dhe ndarjen e tyre, me tė vėrtetė do tė na duhej mjaft kohė dhe hapėsirė, ndėrkaq ky shkrim nuk e ka pėr synim trajtimin e detajizuar tė lėndės nė fjalė, por thjesht mėton qė tė japė njė pasqyrė gjenerale pėr kėtė term duke i prekur disa nga ēėshtjet mė tė rėndėsishme pėr temėn nė fjalė, pėr atė, nė vazhdim do tė themi disa fjalė pėr disa nga premisat Islame tė cilat i gjenerojnė kėto tė drejta dhe e thirrin njeriun qė mė tepėr tė thellohet nė mesazhin e tyre, ndėrkaq kalimthi do t’i pėrmendim nė mėnyrė tė pėrgjithėsuar titujt e tė drejtave tė njeriut tė miratuara nė mėsimet Islame, e ato janė: E drejta e jetės, e drejta e lirisė, e drejta e shkollimit, e drejta e nderit, e drejta e posedimit tė pasurisė.

-DEKORIMI I NJERIUT SI QENJE: Allahu xh.sh. nė Kur’anin famėlartė thotė: „Ne, vėrtetė nderuam pasardhėsit e Ademit (njerėzit), u mundėsuam tė udhėtojnė hipur nė tokė e nė det, i begatuam me ushqime tė mira, i vlerėsuam (i lartėsuam) ndaj shumicės sė krijesave qė Ne i krijuam“.(El-Israė, 70)

Allahu i Madhėrishėm e dekoroi dhe nderoi qenjen njerėzore me atė qė ua fali mendjen dhe i bėri shfrytėzues tė kėtyre tė mirave qė i fali Ai, i destinoi krijesat tjera si kafshėt dhe bimėt qė tė jenė nė shėrbim tė njeriut. Ai ia fali njeriut formėn dhe pamjen mė tė pėrsosur, i dha mundėsi qė logjikojė e zbulojė, t’i shijojė kėto begati tė tė shumta. E gjithė kjo flet se njeriu ėshtė dalluar nga qenjet tjera, dhe ky dallim ėshtė nderim e dekorim pėr qenjen njerėzore.

Pėr atė, kėtė dekorim Allahu nuk e bėri pėr grupe tė caktuar njerėzish, pėr njerėz qė u takojnė popujve, feve, racave e shtresave tė caktuara shoqėrore, por kjo vlen pėr tė gjithė njerėzit. Pra, tė gjithė njerėzit pėr nga pozita e tyre si qenje njerėzore, janė tė barabartė para Allahut, nuk ka dallim i bardhi nga i ziu, arabi nga jo arabi, i pasuri nga i varfuri etj.

Kjo premisė qė rezulton nga ky ajet Kur’anor, i lufton tė gjitha degradimet qė mund t’i bėhen qenjes njerėzore nė bazė tė racės, gjuhės, kombit, fesė etj.Pra, me kėtė luftohet racizmi, shovinizmi, fanatizmi fetar dhe njerėzve u jepen tė drejtat e jetės dhe zhvillimit nė botė pa marrė parasyshė dallimet e zėna nė gojė.

-PĖRGJEGJĖSIA NĖ TOKĖ:Allahu xh.sh. thotė:(Pėrkujto Muhamed) Kur Zoti yt u tha engjėjve: “Unė po krijoj (po pėrcaktoj) nė tokė zavendės”!...(El-Bekare, 30)

Allahu xh.sh. e bėri njeriun zavendės nė tokė, pra i dha pėrgjegjėsi dhe angazhime tė caktuara pėr mbarėvajtjen e punėve nė tokė, dhe kjo, shiquar realisht ėshtė njė nder i madh pėr njeriun dhe flet pėr pozitėn e tij tė lartė.

Kėtė vlerėsim, Allahu nuk ia bėri njeriut mvarėsisht prej gjuhės, kombit apo racės sė tij, por ky angazhim dhe pėrgjegjėsi erdhi pėr gjininė njerėzore nė formė tė pėrgjithėsuar dhe tė pa kufizuar nė racė a komb tė caktuar.

Nga ky ajet, kuptohet se tė gjithė njerėzit i kanė tė drejtat e barabarat nė shfrytėzimin e mirėsive tė Allahut qė ia fali nė natyrė, apo thėnė ndryshe, prej kėtij ajeti nxirren tė drejtat ekonomike dhe sociale tė njeriut.

Poashtu, ky ajet demanton fuqishėm ēdo tentim pėr ozurpimin e tė drejtave tė njeriut dhe tentimin e dominimit tė njė race, kombi, shtrese mbi tjerat, sepse Allahu zavendės e caktoi njeriu, pa theksuar dallime tė caktuara tė kėsaj natyre.

-GJENEZA E PĖRBASHKĖT:Allahu xh.sh. thotė: “O ju njerėz, vėrtetė Ne ju krijuam juve prej njė mashkulli dhe njė femre, ju bėmė popuj e fise qė tė njiheni ndėrmjet vete, e s’ka dyshim se tek Allahu mė i ndershmi ndėr ju ėshtė ai qė mė tepėr ėshtė ruajtur (kėqijat) e Allahu ėshtė shumė i dijshėm dhe hollėsisht i njohur pėr ēdo gjė”.(El-Huxhuratė, 13)

Ajeti nė fjalė konfirmon qartė faktin se gjithė njerėzit kanė prejardhje tė njejtė, pra rrjedhin nga i njejti baba dhe e njejta nėnė, Ademi dhe Hava, dhe nė kėtė drejtim nuk ka dallime mes tyre, gjegjėsisht nuk mund dikush tė krenohet se ka prejardhje mė fisnike se tjetri, apo njė bashkėsi se ka prejardhje mė fisnike se tjetra, kur dihet se tė gjithė rrjedhin nga tė njejtit prind.Me kėtė, eliminohen tė gjitha dallimet dhe pėrparėsitė e imagjinuara nė bazė tė gjakut, racės dhe pėrkatėsive tjera tė kėsaj natyre mes njerėzve, por tė gjithė njerėzit janė tė barabartė nė kėtė drejtim, apo ashtu si qė shprehet edhe i dėrguari i Allahut: “Njerėzit janė tė barabartė si dhėmbėt e krėhėrit”.

Nė kėtė ajet potencohet dallimi i vetėm: nė bazė tė devotshmėrisė dhe afrimit me vepra tė mira te Allahu.

Pasi njerėzit kanė gjenezė tė pėrbashkėt, atėherė i gėzojnė edhe tė drejtat elementare njerėzore pa dallim tė racės, gjuhės, nacionalitetit, vendit apo ndonji konsiderate tjetėr tė kėsaj natyre.

-VULLNETI DHE LIRIA:Prej veēorive tė qenjes njerėzore ndaj tjerave, ėshtė edhe ajo se Allahu xh.sh. i fali vullnet qė tė mund ta zgjedh vetė rrugėn tė cilėn do ta ndjek, edhe atė pa imponim, pra e njohu lirinė e tij pėr tė vendosur nė ēėshtjet qė janė tė kėsaj natyre.

Islami e ndalon rreptėsisht imponimin e sendeve me fuqi, bile edhe nėse ėshtė nė pyetje feja, pra nuk ka askush tė drejtė qė dikė ta bėjė me fuqi ti takojė njė feje.Allahu xh.sh. thotė: “Nė fe nuk ka dhunė.Ėshtė sqaruar e vėrteta nga e kota.E kush nuk i beson tė pavėrtetat, e i beson Allahut, ai ėshtė kapur pėr lidhejn mė tė fortė, e cila nuk ka kėputje. Allahu ėshtė dėgjues i dijshėm”.(El-Bekare, 256)

Pra, kėtu miratohet liria e besimit tė njeriut dhe ndėshkohet imponimi i fesė me dhunė, gjė qė flet se kjo e drejtė ėshtė e garantuar pėr njeriun dhe nuk ka askush tė drejtė tė bėjė diēka tė kundėrt, pra t’u imponojė tjerėve fe me dhunė.

Kjo vlen edhe pėr tė drejtat dhe liritė tjera.Kėshtu, nė kėtė drejtim mendoj se janė tė mjaftueshme fjalėt e kalifit tė dytė tė drejtė tė muslimanėve Omerit [radijallahu anhu], i cili iu drejtua guvernatorit tė tij nė Egjipt, Amėr ibn El-Asit duke i thėnė: “Kur i rrobėruat njerėzit, kur nėnat i kanė lindur tė lirė”.

Kėto fjalė, erdhėn pas njė zėnke qė kish ndodhur nė njė garė nė vrapimin e kuajve, kur djali i guvernatorit tė Egjiptit e kish ofenduar dhe goditur fizikisht njė jo musliman. Ky, pra jo muslimani, prej Egjipti erdhi nė Medine te kalifi dhe u ankua pėr veprimin e kėtillė tė djalit tė guvernatorit.Atėherė Omeri [radijallahu anhu] e thirri guvernatorin e tij nė Egjipt bashk me djalin e vet i cili kish bėrė problem, dhe pasi i qortoi pėr veprimin nė fjalė dhe e la tė lirė kėtė jo musliman qė tė hakmeret pėr padrejtėsinė qė ia kishin bėrė, ua tha fjalėt e mėsipėrme, tė cilat fjalė janė bazė e fortė tė konceptit Islam pėr tė drejtat e njeriut, dhe njėkohėsisht janė reflektim real i preokupimit tė kalifėve musliman pėr mbrojtjen dhe respektimin e tė drejtave tė njeriut nė shtetin Islam, sepse kėto tė drejta paraqesin pjesė integrale tė mėsimit Islam.

Poashtu, mbrojttja e tė drejtave tė njeriut, ėshtė e konfirmuar nė mėsimet Islame, pra qoftė nė Kur’anin famėlartė apo nė hadithet e tė dėrguarit tė Allahut, ndėrkaq ne kėtė do ta ilustrojmė vetėm me dy fjalė qė hasen nė disa ajete Kur’anore:<>”mos bėni shkelje dhe teprime”.

Kėtė punim konciz, do ta pėrmbylli me fjalėt e shkollarit musliman Ibrahim Esh-Shihabi i cili thotė:”Islami i ofroi njerėzimit njė ligj ideal pėr tė drejtat e njeriut, qė para katėrmbėdhjetė shekujsh. Ky ligj, synon ta mbrojė prestigjinė dhe vlerėn e njerėzimit, thirrė nė eliminimin e shfrytėzimit tė njeriut, shtypjen e dhunės.Kjo, ngase tė drejtat e njeriut nė Islam burojnė nga bindja dhe besimi nė Zotin Nji, tė vetėm e tė pashoq i Cili ėshtė burim i tė drejtave, dispozitave dhe ligjeve, Ai ėshtė Ligjvėnėsi i tė gjitha tė drejtave njerėzore.Kjo pikėpamje imponon faktin qė asnji inidivid, bile edhe nėse ėshtė kalif-president i shtetit Islam, lider politik, po bile asnji qeveri, kėshill konsultativ(parlament b.a.) apo organizėm tjetėr, t’i rrudhė, tė intervenojė diēka nė to apo t’i anulojė, kėto tė drejta dhe ligje tė cilat ia fali Allahu xh.sh. njeriut”.(Shih:El-Kur‘an harrere el-insan, menshuratu xhem‘ijjeti-d-daėve el-islamijje, Bejrut, Liban 1990, fq.54)