Mė dėgjoni madje njėherė
Nga: Fahredin Shehu

Tani me shekuj tė tėrė ēkado qė Ishte Islame qe pėrkthyer nė gjuhėn latine nga shkaku qė tė kuptohet mė mirė ajo mė thelbėsore, me efekt qė tė mos mirret hėpėrhė vlera burimore islame nė origjinal, ndėrsa dobia nga po ky burim shfrytėzohet nė jetėn e pėrditėshme perendimore dhe bėhet pjesė e identitetit perendimor.

I gjithė ky kompozicin fjalėsh ka pėr nijet njė sebeb pėr ta hapur kėtė muhabet tė nxitur nga njė afsh sa poetik aq edhe estetik, sa rutinor aq edhe ontologjik.

Kur flitet pėr vlerėn mė me qejf flas pėr vlera islame (lexo globale jo globaliste) sepse Islami nuk ka njohur asgjė jerėzore si tė huaj. Nėse Ibrahimi A.S. Babilonas, Idrisi A.S. Pellazg, Musa A.S. Hebre, Muhamedi A.S. Arab e tė gjithė musliman I pranojnė kėta si musliman vetėm pse Ishin nėnshtruar vullnetit tė Perendisė, atėherė nuk ka dilemė pėrse neve na erdhėn nėpėrmjet Kur’anit nė gjuhėn arabe dhe ne I pranuam ashtu tė pėrkthyer nė gjuhėn arabe dhe e pam historikisht sa larg shkoi islami nė shkencė. Krijoi bazėn pėr shkencėn moderne dhe metodėn eksperimentale. Dituria u pėrcoll si stafetė nga Lindja nė Perendim.

Derisa ne Meraga u hap observatoriumi pėr vėzhgimin e yjeve nė Perendim (lexo Sorbone-Francė) nxėnėsit lexonin nė kashtė sepse ajo ishte shtoje e vetme, kurse ne Ispahan endeshin dhe thureshin qilimat nga mė tė llojllojshėm sa qė disa me manipulimin e xhinėve edhe fluturonin. Kjo ishte shkencė e cila tash po merr hov tė madh nė Perendim.

Prap nuk dua qė ky krahasim tė konsiderohet si garė se kush ēka ishte por le tė jetė ilustrim sa pėr zgjim nga letargjia, nga heshtja e cila e kaploi botėn islame.

Nėse fillojmė nga teza se e tėrė bota do tė jetė Amerikė nė shekullin e ardhshėm (paragjykimi se nė ēdo vend tė botės ka baza amerikane e nė Amerikė nuk ka asnjė bazė tė huaj- thotė nobelisti Jose Saramago) atėherė duhet tė presim njė transformim tė vetėdijes globale e cila tenton kah ajo globaliste. Ku jemi ne nė kėtė vorbull? ēfarė fitojmė ne e ēfarė humbim?

Pėr kėtė kam shkruar nė librin tim tė dytė SHUMĖSI E PADUKSHME – se “…jetoj nė njė popullacion ketmanėsh tė cilėt e ndrrojnė fenė pėr njė darkė”. Disa mė kritikuan se isha tepėr kritik por qysh atėherė Allahu xheleshanuhu mė dha disa vizione gjatė pėrsiatjeve tė gjata dhe lutjeve tė tilla, se diēka apokaliptike do tė ndodh. Dhė ēka po ndodh?

Atė qė viteve tė 60-ta tė shekjullit tė kaluar regjimi i ish Jugosllavisė u pėrpoq qė t’I zhduk shamiat, tani nė mėnyrė mė perfide, me media dhe njė art bashkėkohor ( kontemporan) si i thonė kėta tė gegėnishtes sė re, e tėrė trashigimia islame po shuhet si mjegulla para diellit.

Kritikat kėtu u drejtohen institucioneve islame qė janė nė letargji, qė nuk botojnė libra artistik islam, ne nuk kemi pėrmbledhje poetike islame as pikturė islame, as shfaqje teatrale islame etj. E si t’i ofrohesh rinisė kur mosha e adoloshencės ėshtė e prirur dhe e nxitur pėr ta artikuluar vetėn, ndėrsa mediumi mė i mirė ( psikologjikishte e vėrtetuar) ėshtė arti.

Pse nuk ka shkollė pėr kaligrafi? Pse nuk ka shkollė pėr Ebru? Pse nuk ka shfaqje teatrale. Unė di por e pyes lexuesin. Them se lexuesi mendon se kėto janė punė tė kota. Ndoshta pėr lexuesin e moshuar por jo edhe pėr tė riun. I riu kėrkon ta demonstroj fuqinė, potencialin kreativ, inteligjencėn pikėrisht si filozofi kurreshtar, artisti i lėnė anash tė hulumtoj nė botėn e imagjinatės.

Nėse grafisiti holandez hebrej, Mauritz Cornelius Escher ka mundur tė inspirohet nga arabeskat e Alhambras dhe tw krijoj vepra marrwmendws arti, pwrse njė musliman nuk mund tė inspirohet nga dramat e Teufik Al Hakimit, apo nga Profeti i Khalil Gibranit, apo nga Kasidat e Imr ul- Kaisit, apo nga Ilahitė e Yunus Emres?

Gjėnė e parė qė e kisha dashur ta bėj ėshtė ta hap njė shkollė pėr dėgjim. Njė shkollė mėsojmė tė lexojmė, tw shkruajmė, tw mėsojmė, por askush nuk na mėson si tė dėgjojmė. Dhe nėse dėgjojmė ne marrim informata tė panjohura sepse kjo nuk na ėshtė dhėnė nė gjuhėn e kuptueshme. Ja pėrse Ibna Arabi ka qenė Doctor Maximus, Ibn Rushd ka qenė Averroės, pėrse Hayy ibn Yaqzan i Ibn Tufaylit u transformua nė Robinson Crusso tė Daniel Defoes, pėrse e tėrė eskatologjia islame dhe sistemi numerologjik Xhefr u transformua nė Komedinė Huyjnore tw Dante Alighierit etj. Pra, sepse janė pėrkthyer nė gjuhėn e kuptueshme.

Nėse tė dėgjoj por nuk tė kuptoj ėshtė problem. Nėse nuk tė dėgjoj e tė kuptoj por nuk je atraktiv problemi ėshtė prap i yti. Nėse u duam tė mirėn tjetrit atėherė duhet tė kuptjomė se janė tė tepėrt dhe duhet tė flasin ashtu si kėrkohet “…folju njerėzve sipas nivelit tė tyre tė tė kuptuarit- thotė Muhamedi A.S.

Nėse donė shfaqje, ofroju, nėse donė ligjeratė teologjike, ofroju, nėse donė picture, ofroju pikturė

Nėse e kuptojmė realitetin si diēka qė ēdoherė e tejlkalon vizionin tone, atėherė e kuptojmė mė sė miri.

Nėse vetėm pak ndalemi dhe i monitoriojmė mediat tona, cilatdo, do tė vėrejmė se secili e kritikon tjeterin dhe shumė pak shihet se dikush e lavdėron dike. Nga kjo mund tė konlkudojmė se vėrtet jemi nė njė krizė morale.

Dhe para ēdo kėrkese tė mėsimbesimit nėpėr shkolla tė cilėn e konsiderojnė tendencioz, kisha propozuar qė nė shkolla tė futet lėnda ETIKĖ DHE MORAL. Prap edhe kjo tė jetė nė gjuhėn e kuptueshme. Prap edhe kjo tė jetė nė metoda tė tė dėgjuarit e drejtė.

MĖ DĖGJONI MADJE VETĖM NJĖHERĖ.

Prishtinė 2004