Qėndrimi i Bashkėsisė Islame tė Kosovės ndaj sekteve fetare nė Kosovė
Nga: Dr. Feti Mehdiu, Prishtinė

Organizimi i jetės fetare te shqiptarėt, nė pėrgjithėsi, ka pėrjetuar dhe ka mbijetuar situata tė veēanta, madje edhe tė jashtėzakonshme. Pėrkundra zhvillimeve demokratike nė rajon, tek ne shqiptarėt studimet dhe kultivimi I fesė mungojnė ose janė tek nė fillimin e tyre. Si pasojė e kėtyre studimeve, sidomos nė kėtė fazė tė tranzicionit, nxjerrin krye rryma tė ndryshme qė paraqiten si bėrthama fetare. Prandaj problemit tė fesė, pėr tė cilėn 90 % e shqiptarėve kanė mendim se ėshtė e rėndėsishme, dhe sekteve apo, thėnė thėnė kushtimisht, shkollave fetare, pėr tė cilat nuk kemi njohuri se ėshtė bėrė ndonjė anketė apo sondazhė me kritere shkencore, ne hapėsirėn shqiptare duhet qasur me maturi dhe pa provokime. Pėr kėtė problem duhet t’u referohemi tri periudhave tė ndryshme:

Periudhės postosmane ( 1929 – 1945)
Periudhės Komuniste ( 1945- 1990)
Periudhės postkomuniste ( demokracisė bashkėkohore) 1990-…

Kėtu nuk mendoj ta trajtoj kėtė ēeshtje nė rrafshin horizontal dhe ate vertical ashtu siē e merioton kjo, por do tė pėrqėndrohem nė periudhėn e fundit. Kjo nėnkupton periudhėn e shthurjes sė sistemit komunist dhe zhvillimeve tė demokracisė nė vendet e Evropės Juglindore, gjegjėsisht vendet ballkanike tė cilat kanė dergjė sėmundjen e totalitarizmit Bolshevik. Pėr arsye objective do tė pėrqėndrohem vetėm nė Kosovė. Vendet tjera shqiptare do t’i pėrmendim vetėm shkarazi kur mendojmė se ka ndonjė factor i cili ka lidhje a ndikim tė drejtpėrdrejtė nė Kosovė, siē ėshtė pėr shembull rasti shpalljes sė Bektashizmit si fe e katėrt nė Shqipėri.

Arsyeja qė po e shtroj kėtė problem pėr shqyrtim ėshtė se nė kėtė periudhė tė demokratizimit tė shoqėrisė kosovare – pas vitit 1990 – nxjerr krye njė frymė kaotike sa i pėrket ēeshtjes sė fesė, me tendenca tė ngatrrimit tė vlerave fetare. Madje jo vetėm ngatrrim por ndonjėherė edhe nėpėrkėmbje e qėllimshme e kėtyre vlerave. Kjo, sipas mendimit tim, ndodh pėr disa arsye:

Nė radhė tė parė si rrjedhojė e ngulfatjes sė frymės fetare nė shoqėrinė tonė, diku mė shumė e diku mė pak, gjatė periudhės pesėdhjetvjeēarėe ( nė Shqipėri ,f.v. ndalimi me ligj, kurse nė vendet tjera si nė Kosovė e Maqedoni, nė forma tjera tė kamufluara…

Sėdyti, kjo ėshtė si rrjedhojė e mosgatishmėrisė sė institucioneve fetare – pėrfshi kėtu edhe BIK- qė tė ballafaqohen me zhvillimet e reja shoqėrore-politike, tė cilat zhvillime kane sjellė me vehte edhe frymė sektare nė organizimin e jetės fetare. Kjo realizohet pėrmes organizatave tė ndryshme joqeveritare apo drejtėpėrsėdrejti me anė tė veprimtarėve tė grupacioneve misionariste me programe tė ndryshme fetare tė veshura me petkun kulturorė e humanitarė.

E tėrė kjo zhvillohet nėn parollėn e demokratizimit tė shoqėrisė dhe lirive e tė drejtave njerėzore. Tė pėrkujtojmė faktin kėtu, se, kėshtu ndodhte edhe nė vitet e para tė instalimit tė sistemit komunist nė vendet tona.

Qėndrimi i Bashkėsisė Islame tė Kosovės gjatė kėsaj perudhe nuk ka qenė nė nivelin qė e kėrkojnė rrethanat. Madje mund tė thuhet se ka sjellje indiferente ndaj kėtyre ēeshtjeve. E vėrteta ėshtė se nė kėto hapėsira dallimet e ndryshme nė interpretime tė ndonjė veprimi nuk janė dhe aq alarmante, por me gjithatė obligim i BIK ėshtė t’u sqarojė opnionit nė formė dhe mjetet adekuate se ēka ėshtė feja dhe ēka janė sektet – shkollat fetare. Njė sqarim i tillė, pėr njė shoqėri e cila ka dalė nga njė system ateist, pėr njė rini e cila ėshtė edukuar nė frymėn antifetare, ishte dhe ėshtė mėse i domosdoshėm pėr tėrė hapėsirėn shqiptare.

Heshtja e organeve kompetente dhe pėrgjegjėse pėr fenė ndaj plasimit tė platformės se shqiptarėt paskan shumė fe ėshtė e dėmshme dhe mund t’i kushtojė shtrenjt shoqėrisė tonė dhe mund t’i sjellė dėme tė mėdha. Aktualisht kjo platformė shėrben si kartė manipulimi me tė cilėn manovrohet bukur me sukses nė opinionin tonė pėr ta penguar nxjerrjen e ligjit pėr edukimin fetarė nė shkollat e Kosovės.

Me shthurjen e sistemit komunist, pas vitit 1990, edhe nė Kosovė, e posaēėrisht pas vitit 1999 – kur pėrfundon lufta e pėrgjakshme nė truallin e Kosovės – janė zhvilluar njė serė aktivitetesh me karakter fetar qė bartyin ngjyra sektare. Kjo bėhej kinėse pėr tė shuajtur etjen pėr fe qė e kishte munduar popullin shqiptarė gjatė periudhės sė kaluar.

Nė Kosovė dhe nė tėrė hapėsirėn shqiptare, pėrveē interpretimit tradicional tė normave islame tė ngulitura qe pesė shekuj, tani mė mund tė shuhen edhe forma tjera tė zbatimit tė detyrave e normave islame. Poashtu nė Kosovė tani mė nuk vepron vetėm njė interpretim i fesė krishtere tė pėrfaqėsuar nga Kisha Katolike e Kosovės.

Sot nėpėr Kosovė paraqiten individė apo shoqata tė ndryshme, tė krishtera dhe islame, me interpretime qė dallojnė nga interpretmet e deritashme. Kėtu do tė pėrmendi disa ilustrime tė cilat nė esencė nuk rrėnojnė themelet islame, por nė formėn se si zbatohen dallojnė nga forma tradicionale islame nė kėto anė. P.sh. vėnia e duarve mbi gjoks gjate namazit, ngritja e duarve deri te veshėt sa herė qė shkohet nė ruqu, hapja e kėmbėve mė tepėr se katėr gishta gjatė qėndrimit nė kėmbė nė namaz, pushimi i gjatė pas faljes sė farzit tė namazit , hyrja nė namaz me gjith kėpucė, lėvizje tė panevojshme gjatė kryerjes sė namazit, etj. janė veprime qė i preferojnė shkolla juridike –islame tė cilat , deri tash nuk janė zbatuar tek ne, dhe nė rajonin tonė janė tė reja, por nuk janė fare tė reja pėr disiplinėn e sheriatit. Janė gjėra qė i kanė dijtė tė gjith dijetarėt islam tė vendeve tona, por kanė zbatuar mėnyrėn tė cilėn e ka preferuar njė dijetarė tjetėr, i cili gjithashtu ka pasė mbėshtejtje tė fortė pėr ta preferuar.

Derisa pėr kėto qė i pėrmenda nuk ka, tė paktėn nė Kosovė, ndonjė shoqatė tė regjistruar e cila qėndron pas kėtyre interpretimeve tė reja, pėr inovacionet nė fenė e krishterė mund tė numrojme disa organizata a shoqata tė ndryshme, si: “Bashkėsia e popullit tė zotit”, “ Selia e mbretėrisė sė dėshmitarėve tė Jehovait”, pastaj ajo te rruga Proleterėt dhe ajo pėr Germi, te kisha serbe…

I pėrmenda tė dyja fetė ekzistuese nė Kosovė, pėr shkak se, sipas mendimit tim tė dy institucionet fetare: Islame dhe Krishtere kanė rol tė pazėvendsueshėm pėr rrjedhat e mbara tė organizimit tė jetės fetare nė Kosovė. Jo me qėllim qė tė pengojnė zhvillimin e mendimit tė lirė tė besimtarėve tė vet, por t’iu ndihmojnė atyre qė mos ta ngatrrojnė fenė me shkollat fetare apo me ndonjė rrymė ideologjike qė e pėrdor fėnė si maskė dhe pėrpiqet qė nė mesin e popullit shqiptarė tė mbjellė dhe tė kultivojė dallime, nė fillim , tė interpretimeve fetare e qė mė vonė ato shkolla fetare t’i quaj fe tė reja.

Fetė qė veprojnė nė Kosovė janė tė mbėshtetura nė Ingjil dhe nė Kur’an, dhe ky popull ėshtė I lirė, me vullnetin e vet, tė zgjedhė cilėn tė dojė, por nuk ka tė drejtė tė bastardhojė qėllimin fisnik tė fesė.

Medh-hebe apo shkolla juridike islame

Paraqitjet e ndryshme tė njohura ndėr ne si medh-hebe, tarikate, sekte… kėrkojnė dhe meritojnė – pėr aktualitetin tonė – t’u kushtohet mė tepėr kujdes me qėllim qė t’I dilet nė ndihmė opinionit islam tė mos bien ndesh me burimet themelore, dhe me pastaj ndokush tė paraqitet me ide pėr “ themelim tė ndonjė feje tė re” duke u mbėshtetur nė ndonjėrėn prej shkollave ( medh-hebveve ose tarikateve), siē ndodhi nė Shqipėri nė vitin 1994 ku shkolla Bektashije u shpall fe e katėrt nė Shqipėri, kurse institucionet islame nė kosvė dhe nė Maqedoni e Mal tė Zi heshtėn.

Nė botėn islame nė pėrgjithėsi janė tė njohura katėr shkolla juridike islame – katėr medhhebe, si edhe 12 shkolla filozofike islame – tarikate, porėse tek shqiptarėt praktikohet vetem njė shkollė juridike islame ( njė medhheb, ai Hanefi), ndėrsa prej shkollave filozofike islame janė tė pranishme disa sish: bektashij, rufaij, melamij, helvetij, kaderij, sadij etj. Dhe nė Kosovė kėto shkolla filozofike, tė ashtuquajtura sufiste, janė tė pėrqėndruara mė sė shumti nė Gjakovė.

Meqė hetohet njė frymė konfuze lidhur me kėto shkolla mendoj se ka nevojė pėr njė rishqyrtim tė disa nocioneve terminologjike lidhur me kėtė ēeshtje. Unė kėtu do tė flas kalimthi vetėm pėr ato islame, kurse pėr shkollat e krishtera, si: Dėshmitarėt e Jehovės”, “Franēeskanėt”, “Kisha evangjeliste”, “Bashkėsia e popullit tė Zotit”, “Jezuitėt” , “ rregulltarėt” etj. Sqarimet adekuate duhet t’I japin ekspertėt dhe kompetentėt e Kishės , pėrkatėsisht Kisha Katolike e Kosovės.

Medh-heb-i, sh. Et, ėshtė njė termė i formuar nga folja e gjuhės arabe dhehebe – shkoi, eci; e pėr tė ecur duhet sipėrfaqja ku duhet tė shkelėsh, duhet njė object konkret, dhe termi medh-heb do tė thotė rruga sė cilės ecet, dikush shkon asajė sipėrfaqje tė trasuar si njė shteg kah mund tė kalohet. Trualli i medh-hebit, siē po shihet, ėshtė Kur’ani dhe tradita e Muhammedit a.s.

Kjo fjalė nė disiplinėn e sė drejtės islamė, nė sheriat, ka marrė vlera tė reja konkrete dhe do tė thotė : sjellje; mendim, konceptim; drejtim; shkollė. Sipas mendimit tim, pėr qasjen konkrete termi medh-heb, mė sė drejti dhe mė korrekt ėhtė tė pėrdoret shkollė juridike islame. Kėta katėr shkola juridike islame( medh-hebe: Hanefij, Malikij, Shafi’ij dhe Hanbelij) tė cilat janė tė pranuara si interpretues autentik dhe korrekte tė normave islame janė formuar dhe janė licencuar nė njė periudhė jo fort larg kohės pas vdekjes sė pejgamberit a.s. dhe sahabeve tė tij. Autoritet e tyre kanė jetuar pothuaj se nė tė njėjtėn kohė dhe shumė ēeshtje i kanė trajtuar duke konsultuar dhe marrė nė konsideratė mendimet e njėri tjetrit, sepse kanė jetuar nė hapsirėn ku ėshtė shpallur kur’ani dhe ku e kishte kaluar jetėn Muhammedi a.s.Mund tė thuhet se ata mendimtarė mbi mendimet e tė cilėve janė ngritur kėta katėr shkolla juridike – islame ( pėr numrin e tyre pse janė katėr, kėtu nuk e shohim tė arsyeshme tė lėshohemi mė thellė) e kanė ndier shumė mė afėr frymėn e veprimeve dhe interpretimeve tė sahabėve, e pėr mes tyre edhe atmosferėn e periudhės sė Muhammedit a.s. Kėta i kanė trajtuar me devotshmėri dhe korrektėsi vėnien nė praktikė, nė rrethana e kohė tė caktuara, veprimet e ndryshme islame si namazin, agjėrimin, pastėrtinė, kurorėn, trashėgimin, raportet tjera ndėrnjėrėzore etj. Duke i mbėshtetur tė gjtha nė burime tė dorės sė parė.

Pėrpjekjet tjera tė mėvonshme, dhjetė shekuj pas vdekjes sė Pejgamberit a.s., qė pretendojnė se janė mė besnike nuk qėndrojnė dhe nuk mund tė jenė mė besnike se interpretimet e atyre tė cilėt kanė jetuar me brezin e tretė a tė katėrt pas Muhammedit a.s.

Tarikat-i, sh, e, ėshtė njė termė tjetėr me tė cilin shenjohen rryma mė tė reja filozofike islame qė trajtojnė dhe interpretojnė disa qėndrime e norma islame nga kėndvėshtrimi filozofik. Ndėr shqiptarėt mė i njohur ėshtė tarikati Bektashij, i cili lind nė shekullin 14 nė Turqi.

Ėshtė formuar nga emri i gj. Arabe tarik – rrugė e shkelur; bulevard; binarė… dhe nė terminologjinė islame ka marrė edhe kuptimet: mėnyrė, metodė; lloj interperetimi; shprehi. Edhe tarikati mund tė quhet shkollė filozofike islame.

12 tarikatet , shkollat filozofike islame, janė formuar nė mbėshtetje tė veprimeve dhe mendimeve tė njerėzve tė devotshėm e me autoritet, por nė peridha shumė mė tė vonshme e nė rajone tė ndryshme tė botės islame. Kryesisht trajtojnė ēeshtje teorike tė shtresimeve kulturore e filozofike nė kulturėn shpirtėrore dhe nuk I pėrfillin plotėsisht normat praktike tė kodifikuara me shkollat juridike-islame, e ndonjė prej kėtyre tarikateve , nė praktikėn e vet u bie ndesh edhe urdhėrave tė Kur’anit.

Pėrkundra faktit se pėr kah rėndėsia interpretative profesionale e veprimeve islame nuk janė nė nivelin e shkollave juridike-islame ( medh-hebeve), edhe kėto mund tė quhen shkolla islame, por shkolla filozofike. Me kėtė i shmangemi shprehjes frakcion e cila si shprehje merr karakter negativ, gjė e cila, po tė vėshtrohet konteksti historic i lindjes dhe zhvillimit tė tarikateve, nuk mund tė qėndrojė.

Sa i pėrket termit tarikat, nga studjuesit e ndryshėm te kėsaj fushe, shpesh pėrdoret edhe termi sekt, sekte fetare, sekti bektashi, sekti sadi, melamij etj,

Sekt-i ėshtė me burim latin. Rrjedh nga fjala latine sequi dhe fillimsht ka kuptimin : tė pasosh dikė, tė ndjekish parimet e ndokujt; grupacion a shoqatė e vogėl fetare e cila ėshtė ndarė prej ndonjė grupi mė tė madh. Nga sa shihet kėtu termi sekt nuk ėshtė I brazvlershėm me termin tarikat, prandaj duhet shmangur nga pėrdorimi pėr hirė tė korrektėsisė. Madje edhe kėtė mund ta zėvendėsojė, nė gjuhėn shqipe fjala shkollė dhe nė kėtė mėnyrė e humb frymėn fraksionare dhe del si njė bėrthamė shoqėrore mė konstruktive, qė personalisht besoj se ky ėshtė qėllimi themelor i tarikateve – shkollave filozofike islame.

Bashkėsia islame e Kosovės, sado qė ndonjėherė ka shpreh mospajtim me veprimet e ndonjėrės prej kėtyre shkollave, ajo nuk ka vepruar me qėndrim tė prerė e tė qartė, nė formė e me mjete pėrkatėse ashtu si i takon dhe si e kėrkojnė rrethanat. Gjatė periudhės pėr tė cilėn flasim, ka pas raste tė imponimit tė bindjeve fetare tė shkollave tė krishtera nga kėto organizata, si me anė tė shtypit, fletushkave prapagandistike, botimeve tė ndryshme… Kėto janė imponuar nėpėr shtėpi, nėpėr rrugė, madje edhe nėpėr shkolla nė mėnyrė joselektive. U janė dhėnė femijve nė shkollė pa pėrfill pėrkatėsine e tyre fetare, qė paraqet njė cėnim tė integritetit fetarė tė tjetrit, sidomos kur ėshtė fjala pėr te fėmijtė.

Pėr kėta rate ka qenė e nevojshme qė BIK nė bashkpunim me KKK dhe organet tjera educative e kulturore tė marrė nė mbrojtje besimtarėt e vet nė mėnyrė tė denjė. Nė kėtė mėnyrė dy bashkėsit fetare nė Kosovė do tė tregonin pjekurinė e tyre pėr bashkpunim dhe respektim tė ndėrsjellė.

Derisa misionarėt e shkollave tė krishtera, nėn pėtkun e krishtėrimit, shpėrndajnė libra e pamflete edhe besimtarėve tė fesė islame dhe sigurisht jo me normat e mirėfillta tė krishtera por me devijime, ngase pėr normat krishtere ėshtė Kisha Katolike e kosovės, ata qė punojnė pėr ngritjen e vetėdijes islame dhe kultivimin e normave themelore islame nuk e kanė bėrė njė gjė tė tillė as pėr masėn islame sa e kėrkon dhe si e kėrkon koha nė tė cilėn jetojmė. Pastaj dėgjohen zėra qė shprehin habi pse nė Kishėn katolike nė Prishtinė ka aq shumė musliman tė pranishėm nė rastet e meshave solemne. Ēuditen me funksionarėt politikė tė Kosovės qė marrin pjesė , pėr festa tė ndryshme, nė kishė por kėtė nuk e bėjnė edhe nė xhami.

E drejta dhe liria e shprehjes sė fesė nėnkupton qė secila fe tė veprojė lirisht dhe nė mėnyrė konstruktive nė mesin e besimtarėve tė vet. Shtrirja e kėtij aktiviteti nė mesin e besimtarėve tė fesė tjetėr paraqet cėnim tė lirisė e tė drejtės sė tjetrit.

Nė vend tė pėrfundimit

Organizimi I jetės fetare nė Kosovė, pėrkundra ndonjė tendence jo tė pėlqyeshme, zhvilohet nė frymė konstruktive e tolerante fetare, me vetėdije tė plotė se populli shqiptarė u pėrket dy feve tė cilat bashkėjetojnė qė gjashtė shekuj. Mirėpo organet pėrkatėse, konkretisht kėt BIK, duhet tė kultivojė vigjlencėn nė mėnyrė qė tendencave tė reja tė cilat paraqiten kinse me programe reformuese dhe qė kėmbėngulin pėr zėvendsimin e formave tė deritashme me forma tė reja, tu tregojė se nuk ėshtė nė frymėn e parimeve burimore fetare. Tu tregojė se nė botė fryjnė erėra qė bartin skelet fetar tė veshur me kdeologji tė ndryshme, prapa sė cilave qėndrojnė, sigurisht, individė a grupacione me qėllime destructive tė cilėt mbase dėshirojnė tė dalin nė sipėrfaqe nė kėto rrethana tė tranzicionit si ndonjė shkollė e re fetare…

Pėr asnjėrėn nga kėto veprime tė reja populli i Kosovės nuk ka nevojė.

Kėtu qėndron edhe fakti mbi tė cilin mbėshtes bindjen se Bashkėsia Islame e Kosovės lidhur me shkollat fetare ( jo mė sekte…) nuk ka marrė qėndrim dhe nuk ėshtė deklaruar nė formėn e kėrkuar dhe tė merituar si institucuin mė i lartė nė kosovė. Kjo gjendje e mjegulluar lidhur me fetė dhe shkollat fetare nė Kosovė u ka dhėnė krah ish ateistėve qė tė ngriten kundėr edukatės fetare nė shkollat e Kosovės.

Ata shfrytėzojnė mosgatishmėrinė e BIK qė tė ballafaqohet haptazi me antifetarėt. Antifetarėt manipulojnė dhe manovrojnė, pastaj, kinse Kosova ka shumė fe, ngase ata nuk e dinė ēka do tė thotė fe e ēka shkollė fetare, dhe brengosen qė t’i mbajnė fėmijt e Kosovės “ larg psallmeve dhe sureve”.


Prishtinė, gusht 2003.