Pjesmarrja e muslimanėve nė qeverinė joislame
Nga: Rashid Ganushi

Duke vėzhguar rimėkėmbjen islame sot nė nivelin global – rimėkėmbje qė ka pėr qėllim sėrish tė ndėrtoj individin dhe shoqėrinė dhe prapė tė vendos ndjenjėn nacionale dhe politikėn e themeluar nė islam – kuptojmė qė po arrihet pėrparim. Pėrparimi nuk ėshtė i kufizuar vetėm nė idejė sepse vetė ideja ėshtė ajo qė pėrmirėsohet. Lėvivizja Islame ėshtė nė gjendje tė zbulojė fusha tė reja nė Islam, e ato zbulime vazhdohen pėrgjatė rrugės tė cilėn e kanė ndėrtuar njerėzit sikurse Xhemaluddin Afgani e qė e kanė vazhduar Hasan E-Benna dhe Ebu’l-A’la El-Mevdudi. Idejat e tyre kanė lindur levizjet moderne islame tė cilat kanė zbuluar bazat islame nė tė cilat duhet tė ndėrtohet jeta.

Islami nuk ėshtė vetėm njė grumbull besimesh, urdhėrash apo mėnyrė sjelljeje. Ai ėshtė mėnyrė gjithėpėrfshirėse jetese. Islami ka egzistuar edhe para lėvizjeve moderne islame, por, ka qėnė i paramenduar si mėnyrė pėr tė pėrgatitur dikė pėr tė hyrė nė Xhenet, e jo si sistem qė duhet t’i japė kallėp shoqėrisė. Sot Islami fuqishėm pėrparon nderisa sekularizmi me shpejtėsi bjen. Gjersa nga njėra anė Islami tėrheq ata qė kėrkojnė drejtėsi, sekularizmi nga ana tjetėr gjithnjė e mė shumė po i shkllet toka pėr nėn kėmbė si dhe ka humbur mundėsunė qė tė mbroj vetvetėn pėrvezh mė rrugė tė dhunshme. Kur shihni njė shtet laik sesi gjithnjė e mė shumė pėrdor dhunėn dejeni se ėshtė pranė shkatėrrimit. Shteti sekular e ka humbur legjitimitetin e tij. Nė vend qė tė jetė e themeluar nė mbėshtetjėn popullore ai shtet ėshtė i themeluar nė mbėshtetjėn ndėrkombėtare si dhe dhunėn. Ndėrkohė Islami pėrparon vertikalishtė si dhe nė atė horizontale. Idejat e tij pėr ēdo ditė thellohėn, gjersa zgjerohet nga fusha e politikės dhe ekonomisė e deri tė artit, pėrmirėsimin e burimeve njerėzore (duke pėrfshirė edhe femrat) dhe ndėrtimit institucional. Pėrkundėr kėtij pėrparimi tė theksuar duhet pėrmendur edhe disa vėrejtje negative, tė vėmė nė dukje disa mangėsi nė paraqitjen e Lėvizjeve Islame dhe paralajmėrojmė nė disa rreziqe tė fshehura dhe mangėsi, sepse nuk mundė tė pėrqėndrohemi gjithnjė nė anėn pozitive tė gjėrave. Njė ndėr pjesėt pėrbėrėse tė pėndimit ėshtė rishqyrtimi. Duhet t’i rishqyrtojmė veprat tona pėr ēdo ditė. A jemi me tė vėrtetė nė rrugė tė drejtė, apo mund tė pėrshkruhemi me ajetin e Kur’anit: “Ne i gjetėm tė parėt tanė nė kėtė fe dhe ne jemi tė orientuar gjurmėve tė tyre”. (Zuhruf 23) Ky ajet kishte pėr qėllim pėrshkrimin e politeistėve, por muslimanėt duhet tė mėsohen ta kuptojnė rėndėsinė e rishqyrtimit tė vazhdueshėm tė gjendjės. Nga kjo, pėndimi nuk ėshtė diēka e kufizuar nė lidhjen tonė me Zotin por ajo pėrfshinė edhe vėshtrimin me kujdes tė vetvetės nė ēdo hap dhe ēdo fazė tė jetės. Prandaj vetėqortimi ėshtė shumė i rėndėsishėm. Pejgamberi a.s. thotė ‘Jepi llogari vetėvetės para se tė kėrkohet tė japish llogari’.

Parėsore ėshtė qė ēdo lėvizje tė permirėsojė veprimtarinė e vetė. Duhet pyetur: A ėshtė plotėsuar plani ynė? Pėrse jemi vonuar nė plotėsimin e tij? Ēfarė mund tė bėjmė qė herėn tjetėr tė evitojmė shtyrjen? Nėse levizja ka 20 anėtarė nė parlament mbas zgjelljeve tė para dhe vetėm pesė mbas tė dytave, a duhet pyetur pėrse?! Lėvizja e tillė nuk duhet zemėruar nėse kėrkojmė nga ajo qė edhe njėherė tė shqyrtojė gjendjen e vetė. Nė lėvizjen tonė kemi bėrė disa shqyrtime tė tilla dhe kemi qėnė nė gjendje qė me gisht tė tregojmė nė gabimet qė i kemi bėrė nė relacionin tonė me regjimin nė vendin tonė (Tunizi).

Ajo qė sugjeroj ėshtė njė tog vėrejtjesh tė cilat mund tė zen vend pėr kuptim personal. Me disa mund tė pajtohemi dhe me disa jo apo vetėm pjesėrishtė.

Vėrejtja ime e parė ka tė bėjė me strategjinė e lėvizjeve Islame nė lidhje me pakicat. Muslimanėt si pakica pėrbėjnė 45 pėrqindė tė tė gjithė popullatės muslimane nė mbar botėn. Ata kanė vlerė thelbėsore pėr Islamin sepse ata janė pionerė tė pėrhapjes sė tij. Ata ose do tė ndihmojnė qė tė gjendet rruga e drejtė ose nė tė kundėrtėn do tė zhduken. Shikoni se ēfarė ka ndodhur nė Ballkan. Pėrgjatė kohės sė Osmanlijėve perhapja e Islamit ishte shumė e shpejt.

Nganjėherė hasim nė shembull ku muslimanėt qė janė pakicė nė shtetin nė tė cilin jetojnė kėrkojnė pamvarsi apo shtet tė shkėputur. Sigurisht qė kjo nė shikim tė pare ėshtė e lėjuar, por nė realitet ajo nuk duhet theksuar. Mund tė pyesim: A ėshtė kėrkesa pėr pamvarėsi e nevojshme? Apo a mund tė pranojmė ndonjė zgjidhje sikur njė autonomi pėr pregatitje tė kthimt tė islamit? Ky rast pėr vendet ku muslimanėt si pakicė kėrkojnė pamvarėsi, e shtetet nė fjalė ende janė tė fuqishme dhe kanė influence tė madhe. Islami do tė mbrrijė atje kur tė vine koha, Prandaj, pse ta ndalojmė kėtė me shkėputj, nė veēandi nėse pamvarėsia nukmund tė arrihet dhe tė vijė deri nė shkatėrrim total tė pakicės muslimane? Gjithashtu, kėrkimi i ngutshėm pėr pamvarsi mund tė prish marrėdhėnjet ndėrmjet botės muslimane dhe kombit, konkretisht shtetit nga i cili muslimanet si pakicė duan tė shkėputen. Sikur pakicat muslimane nė Kinė njė ditė tė kėrkojnė shkėputje, kurse muslimanėt gjejnė interes nė bashkėpunim me Kinėn kundėr ndonjė armikut tė pėrbashkėt, atėhere ata do tė ballafaqoheshin me dilemė tė mdhe. Bota muslimane ka interes nė mosshkaktim tė ngatėrresės me Kinėn, Indinė apo ndonjė shtet tjetėr.

Kudo qė muslimanėt si pakicė mund tė jetojnė tė sigurtė dhe lirisht tė kryejnė obligimet fetare shkėputja nuk ėshtė e nevojshme. Nė tė vėrtetė, kėrkimi i pavarsisė mund tė jetė fatal. Folur nė pėrgjithėsi, nga muslimanėt qė jetojnė si pakicė nuk kėrkohet qė pushteti nė vendin ku ata jetojnė tė jetė Islam apo tė shqyrtojnė arritjen e pavarsisė, sepse ajo mund tė shpie nė gjenocid dhe rrezikojė iteresine gjithė botės muslimane.

Vėrejtja ime e dytė ėshtė nė lidhje me prioritetin. A ėshtė prioriteti ynė puna shoqėrore apo lufta pėr pushtet? Kėto dy pyetje ndoshta edhe nuk ėshtė e nevojshme tė jenė reciprokisht ekskluzive. Islami nė tė njėjtėn kohė don qė tė islamizojė edhe politikėn edhe shoqėrinė. Por nėse interesat e punės sė misioneve shoqėrore (davve) ballafaqohet me interesat politike, inetersat shoqėrore duhet tė vėhen para tė gjitha tė tjerave. Ėshtė e vėrtetuar se ajo qė ėshtė arritur nė punėn shoqėrore ėshtė mė jetėgjate dhe mė e mirė sesa ajo qė ėshtė arritur me rrugėn politike. Pėrvoja bashkėkohore na ka mėsuar qė gjėrat qė janė arritur pėrmes shtetit janė tė shpejta por me afat tė shkurtėr sepse varen nga dhuna. Por ajo qė ėshtė bėrė pėrmes aktiviteteve shoqėrore qėndrojnė gjatė sepse varen nga bindja. Qėnjet njerezore nuk pėlqejnė tė jenė te detyruar. Pėrsonalitetet Mekase i ofruan Muhamedit a.s pushtet, por ai e refuzoi atė duke preferuar mbi tė rrėnjosjen e thirrjes se tij. Lėvizja Islme nuk duhet tė ketė pushtetin si prioritet tė parė marrja e pushtetit nuk duhet tė jetė arritja mė e madhe e mundshme. Arritje mė e madhe duhet tė jetė qė njerėzit ta duan Islamin dhe udhėheqėsit e tij. I gjithė aktiviteti ynė bazohet nė idenė e shtetit Islam tė Omer b. Abdu’l –Aziz i cili ka zgjatur vetėm dy vjet si dhe nė shtetin e Ulefa-I-Rashidin para tij. A kujton mush ndonjė send nga periudha e halifatit tė Emevijeve apo Abassijeve?

Omer b. Abdu’l –Aziz ka qenė pishtar, sepse ai ka rindėrtuar formėn e pushtetit tė Pejgamberit. Nuk ėshtė puna nė atė sesa sundon, por nė atė se ēfarė bėn pėr atė kohė. Vitet e Omer b. Abdu’l –Aziz kanė lėnė gjurmė shekullore nė zemrat e muslimanėve tė gjeneratave mė pas.

Gjėja mė e rrezikshme pėr islamistėt ėshtė tė duhen nga njerėzit para se tė vijnė nė pushtet e mė pas tė urrehen.

Vėrejtja ime e tretė ka tė bėjė me shoqėrinė civile. Lėvizja Islame duhet tė qėndrojė nė zhvillimin dhe forcimin e shoqėrisė civile, bile edhe pasi tė vendoset pushteti, madje edhe atėhere kur shteti Islam nuk ka kontroll ndaj asaj qė i takon. Qeveria, konkretisht pushteti ėshtė pjesė e vogėl e institucionit tė shoqėrisė civile. Ajo egziston qė tė forcojė dhe mbėshtet shoqėrinė. Duhet tė egzistojnė mė shumė institucione tė shoqėrisė civile saqė njerėzit most tė kenė nevojė pėr shtet. Lėvizja Islame duhet kthyer pushtetin shoqėrisė pėrmes institucionesh pėr njerėzit e thjeshtė. Ato institucione duhet drejtuar njerėz tė zgjedhur.

Nuk duhet tė egzistojnė institucione ekskluzive pėr islamistėt. Mė mirė ėshtė pėr tė pasur institucion tė gjėrė nacional ku ēdokush mund tė garoj pėr udhėheqėsi. Ėshtė humbje kohe pėr tė pasur organizata studentore tė djathta dhe tė ngjashme. Lėvizja Islame nuk duhet tė jetė shkak pėr ndarjen e njerėzve. Pėrderisa fjala “Islame” zakonisht ėshtė e ndaluar pėr shkaqe politike, pėr shkak tė emrit – parti islame, ajo nė tė vėrtetė mund tė jetė begati. Ēdo parti nė tė cilėn marrin pjesė islamistėt duhet tė jetė e hapur, parti popullore.

Vėrejtja e katėrt ėshtė nė lidhje me konfliktin aktual tė lėvizjeve Islame dhe shtetit laik. Lėvizja ėshtė e ballafaquar me forma tė tmerrshme tė dhunės dhe shtypjes. Bėhet pyetja: Si duhet tė pėrgjigjet lėvizja nė shtypjen nga sheteti laik? A ėshtė dhuna shtetėrore arsyetim pėr dhunėn njerėzore? Egzistojnė shumė pėrgjigje fetare nėkėto pyetje. Shumė nga ato nuk lejojnė dhunėn ndaj shtetit i cili e quan veten islam.

Folur pragmatikisht, pothuajse tė gjitha rastet ku islamistėt janė pėrgjigjur me dhunė nė dhunėn shtetėrore kanė pasur rezultat pozitivė. Dhuna e pėrmendur qoftė nga islamistėt apo tė tjerėt nuk ka qenė nė gjendje qė t’i bėjė dėm asnjė regjimi qė ėshtė nė skenė. Tė djathtėt dhe islamistėt kanė pėrdorur dhunėn por ajo nuk ka ēuar kėrkund pėrveē nė katastrofė, sin ė rastin e Sirisė. Lėvizja islame duhet tė veprojė me ndihmė tė metodave paqėsore duhet distancuar nga tė gjitha format e veprimit ushtarak ky ėshtė leksion qė mund ta mėsojmė nga Partia Refah nė Turqi. Arritjet e lėvizjes islame disa herė janė rrėmbyer nga ushtria. Sikur islamistėt tė kishin thirrur nė revolucion kundėr ushtrisė ajo do tė ishte marrėzi dhe katastrofė. Sot lėvizjet islame ne Egjypt kalojnė nėpėr kohėra tė vėshtira, por udhėheqėsit e tyre refuzojnė tė futen nė rrugėn e dhunės. Ato regjime duan qė islamistėt tė futen nė fushė betejė pasiqė ata kanė mė shumė mjete ushtarake. Dhuna ėshtė ajo nė ēfarė ato regjime janė specializuar, ata janė dhe shpikės tė saj. Fusha pėr islamistėt ėshtė urtėsia e kėtu udhėheqėsit laik bien. Nuk duhet lejuar qė tė futemi nė fushėn ku ata me siguri do tė fitijnė.

Vėrejtja e pestė ka tė bėjė me demokracinė. Shumė islamistė e konsiderojnė demokracinė si ndėrhyrje e huaj dhe mosbesim. Por, demokracia ėshtė bashkėsi organizmash qė garantojnė lirinė e mendimit nė garėn paqėsore pėr arritje nė pushtet pėrmes kutiave zgjedhore. Qėndrimi negative i lėvizjeve islame ndaj demokracisė i ēon ata mbrapa. Nuk kemi pėrvojė moderne nė aktivitete islame qė mund tė zėvėndėsojnė demokracinė. Islamizimi i demokracisė ėshtė mėnyra mė e mirė qė tė zbatohet Shura (kėshilli konsultues). Ata qė e hedhin poshtė kėtė mendim nuk prodhojnė gjė tjetėr pėrveē sistemit njė partiak tė udhėheqjes.

Islamistėt pėr kėtė kanė dy shembuj: Irani dhe Sudani. Nė tė dyja rastet ndodh kėrkimi pėr identitet, kėrkohen modele moderrrne tė udhėheqjes islame. Nuk kemi shembull modern pėr zbatimin e pushtetit islam. Nuk ėshtė e drejtė tė thuhet se programi islam ėshtė punė e parakryer, ngjite pėr tokė dhe zbatoje. Nuk shof zgjidhje tjetėr para nesh pėrveē se ta pranojmė iden e demokracisė. Ndoshta ėshtė edhe e rrezikshme tė injorojmė demokracinė, madje ėshtė mė e rrezikshme pėr lėvizjet islame qė tė bien gjendjen ku ose qėndrojnė nė pushtet ose zhduken. Opcionet e lėvizjes duhet tė jenė tė hapura qė tė garantohet egzistenca e tyre. Muslimanėt janė ata qė mė sė shumti mund tė fitojnė pėrmes demokracisė, ata edhe duhet tė kontribojnė mė sė shumti pėr tė. Ata mund tė vijnė nė pushtet sa herė qė tė mbahen zgjedhjet e lira. Kėto ditė, sekularistėt janė nė pakicė. Ata kanė problem me demokracinė. Ata mundohen ta ndalojnė demokracinė nė vendet islame pasiqė do tė humbnin. Inteligjenca muslimane duhet tė pėrshtatet deri nė atė masė sat ė shihen gjėrta nė dritėn e vėrtetė.

Amerika, zionistėt dhe laikėt i frigohen demokracisė nė Botėn Islame. E pse ju, vėllezėr nė Islam, ndahni me ta frikėn tuaj? Pse i ndihmoni ata tė shkatėrrojnė kėtė ide tė bukur (demokracinė nė botėn islame).

- - - -

Duhet tė punojmė nė zhdukjen e konfliktit ndrmjet tendencave islame dhe tendencave tė tjera politike nė botėn jomuslimane. Lusim All-llahun e Lartėsuar tė na ndihmojė nė kėt! ..e kush iu pėrmbahet dispozitave tė All-llahut, atij Ai i hap rrugė, dhe e furnizon atė prej nga nuk kujton fare. (Talak, 2-3)

Ky premtim duhet gjetur vend e tė qėndrojė nė shpirtrat tonė dhe nė shpirtrat e gjeneratave qė do vijnė mė pas. Dielli i Islamit do tė shėndris gjithė botėn.

Duhet vėrtetuar nevojėn pėr edukimin tonė nė Islam, devotshmėrinė, kryerjen e namazit rregullisht, kėndimin e Kur’anit dhe daljen e kohės qė tė ndjejnė prezencėn e All-llahut xh.sh nė jetėn tonė tė pėrditshme.

Duhet tė besojmė se pa prezencėn e All-llahut xh.sh dhe ndihmės sė Tij nuk mund tė bėjmė kurrfarė ndryshimesh tė cilat do tė siguronin shumicėn nė pushtet. “All-llahu ėshtė mbizotėrues i punės sė vet, por shumica e njerėzve nuk e dinė (fshehtėsinė e ēėshtjeve). (Jusuf, 21)

* Shejh Rashid Ganushi ėshtė udhėheqėsi i lėvizjes islame En-Nahda nė Tunizi dhe njė nga mendimtarėt bashkėkohorė musliman i rrespektuar.

Pėrktheu: Imer Gruda